112 επιβεβαιωμένοι θάνατοι μεταναστών σε κέντρα προσωρινής κράτησης στην Ελλάδα από το 2000 μέχρι σήμερα – Σοβαρό ζήτημα υποκαταγραφής

Ρεπορτάζ: Νεκταρία Ψαράκη 

Για δεκαετίες, άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους μέσα σε ελληνικά αστυνομικά τμήματα και κέντρα προσωρινής κράτησης μεταναστών. Παρ’ όλα αυτά, η Ελλάδα δεν διαθέτει ένα πλήρες και αξιόπιστο δημόσιο αρχείο που να καταγράφει συστηματικά πόσοι αλλοδαποί πέθαναν υπό κράτηση, ποιοι ήταν, πού ακριβώς βρίσκονταν και υπό ποιες συνθήκες επήλθε ο θάνατός τους. «Πολλές φορές λέμε ότι οι άνθρωποι που πεθαίνουν αντιμετωπίζονται με κυνισμό, απλά ως στατιστικά στοιχεία. Στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζονται ούτε ως τέτοια», σχολιάζει στο TPP η ερευνήτρια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, Ανδριανή Φίλη.

Η ερευνητική προσπάθεια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Medicalising Immigration Detention», το οποίο χρηματοδοτείται από το Wellcome Trust επιχειρεί να καλύψει αυτό το κενό. Οι ερευνητές και οι ερευνήτριες συγκέντρωσαν στοιχεία από αστυνομικά έγγραφα, διεθνείς οργανισμούς, δημοσιεύματα, εκθέσεις μη κυβερνητικών οργανώσεων, μαρτυρίες κρατουμένων, πρώην εργαζομένων στις δομές υγείας των ΠΡΟ.ΚΕ.Κ.Α. (μέσω της Α.Ε.Μ.Υ.) και άλλες ανεξάρτητες πηγές.

Το αποτέλεσμα είναι ένα αρχείο με τουλάχιστον 112 καταγεγραμμένους θανάτους αλλοδαπών υπηκόων σε αστυνομική και διοικητική κράτηση στην Ελλάδα, κατά την περίοδο 2000–2026. Προηγουμένως, αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για την ελάχιστη τεκμηριωμένη καταγραφή και όχι για το σύνολο των θανάτων που ενδέχεται να έχουν σημειωθεί. Θα εξηγηθεί στις επόμενες γραμμές.

Η βάση δεδομένων δημοσιεύθηκε στην πλατφόρμα Detention Landscapes στα ελληνικά, στα αγγλικά και στα αραβικά. Η πλατφόρμα αυτή ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2024 με αφορμή το γεγονός ότι η κράτηση, ως κεντρικό στοιχείο των διαδικασιών ασύλου και απελάσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη, εκθέτει τους κατατρεγμένους σε απάνθρωπες και συστηματοποιημένες μορφές βίας, οι οποίες εκδηλώνονται μέσα σε κλειστές δομές. Το Detention Landscapes χαρτογραφεί και τεκμηριώνει παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός των δομών. Η βάση δεδομένων αναπτύχθηκε από ερευνητές του δικτύου Border Criminologies του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, σε συνεργασία με τις οργανώσεις Mobile Info Team και Border Violence Monitoring Network, και παρέχει αποδεικτικά στοιχεία για τη στήριξη της νομικής λογοδοσίας.

Η πλατφόρμα παρουσιάζει το προφίλ περισσότερων από 100 χώρων κράτησης σε όλη την Ελλάδα, αρχειοθετεί περισσότερες από 120 μαρτυρίες επιζώντων που περιγράφουν τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, εγκληματικές αμέλειες και τις ελλείψεις σε βασικές υπηρεσίες εντός των κλειστών δομών, διαδραστικές τρισδιάστατες αναπαραστάσεις μεγάλων κέντρων κράτησης -συμπεριλαμβανομένων της Πέτρου Ράλλη, της Αμυγδαλέζας, της Κορίνθου, της Ξάνθης και της Σάμου- αλλά και περισσότερα από 130 τεκμηριωμένα περιστατικά παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μαζί με εκατοντάδες υποστηρικτικές εκθέσεις, συμβάσεις, φωτογραφίες και βίντεο.

Σήμερα, η πλατφόρμα εμπλουτίζεται και με την καταγραφή των θανάτων που τεκμηριώθηκαν τα τελευταία 26 χρόνια.

Ποιοι θάνατοι περιλαμβάνονται στην έρευνα

Το βασικό κριτήριο ένταξης ενός περιστατικού είναι το άτομο να ήταν αλλοδαπός υπήκοος και να βρισκόταν υπό αστυνομική ή διοικητική κράτηση κατά τον χρόνο του θανάτου του.

Στο αρχείο περιλαμβάνονται:

• Θάνατοι σε αστυνομικά τμήματα και αστυνομικά κρατητήρια.
• Θάνατοι σε Προαναχωρησιακά Κέντρα Κράτησης Αλλοδαπών (ΠΡΟΚΕΚΑ).
• Θάνατοι κατά τη μεταγωγή από ή προς χώρους κράτησης, όταν αυτή πραγματοποιείται υπό αστυνομική επιτήρηση.
• Θάνατοι σε νοσοκομεία, εφόσον το άτομο εξακολουθούσε να βρίσκεται υπό αστυνομική κράτηση κατά τον χρόνο του θανάτου του.
• Θάνατοι αλλοδαπών που είχαν συλληφθεί ή κρατούνταν για ποινικούς λόγους, καθώς και όσων βρίσκονταν υπό διοικητική κράτηση για μεταναστευτικούς λόγους.

Αντίθετα, εξαιρούνται οι θάνατοι σε φυλακές (ακόμα και αν ανέμεναν μεταφορά σε κέντρο διοικητικής κράτησης ή απέλαση), σε ανοιχτές δομές προσφύγων, καθώς και οι θάνατοι που σημειώθηκαν μετά την αποφυλάκιση ή την απελευθέρωση από την κράτηση, ακόμη και όταν προβλήματα υγείας είχαν εμφανιστεί ή επιδεινωθεί κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού.

Δεν περιλαμβάνονται επίσης περιπτώσεις στις οποίες δεν κατέστη δυνατό να επιβεβαιωθεί ότι ο θανών ήταν αλλοδαπός υπήκοος.

Η ποσοτική εικόνα: 112 καταγεγραμμένοι θάνατοι σε 26 χρόνια

Οι 112 θάνατοι αποτελούν ένα ελάχιστο τεκμηριωμένο σύνολο. Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι υπάρχουν άνθρωποι των οποίων τα ονόματα δεν κατέστη δυνατό να ανακτηθούν, θάνατοι των οποίων οι συνθήκες παραμένουν άγνωστες και άλλες περιπτώσεις που ενδέχεται να μην άφησαν κανένα δημόσια προσβάσιμο ίχνος.

Κεντρικό ρόλο στη συγκέντρωση των τεκμηριωμένων περιστατικών είχαν τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας. Ο ερευνητής Στέργιος Μαγκριώτης περιγράφει στο TPP ένα ντόμινο από emails με την ΕΛ.ΑΣ, για να αποσταλεί εν τέλει στους ερευνητές ένα ελλιπές αρχείο, γεμάτο αντιφάσεις, από το οποίο λείπουν λεπτομερή στοιχεία για τις συνθήκες θανάτου, την ημερομηνία, τον τόπο, αλλά και τα προσωπικά στοιχεία των θανόντων.

«Τα νούμερα απέχουν πολύ. Προσπαθήσαμε να διασταυρώσουμε τα στοιχεία που μας έδωσε η Αστυνομία με δημοσιεύματα που συμφωνούν ως προς το χρόνο θανάτου, είτε της ελληνικής ειδησεογραφίας, είτε ανακοινώσεις των οργανώσεων. Και πάλι υπήρχαν αντιφάσεις. Για παράδειγμα το 2003 η ΕΛ.ΑΣ. λέει ότι σημειώθηκαν 11 θάνατοι. Αυτός ο αριθμός δεν αντανακλάται σε άλλες πηγές», τονίζει.

Αξιοποιήθηκαν επίσης στοιχεία που διαβίβασε η Ελληνική Αστυνομία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), σχετικά με θανάτους αλλοδαπών υπό κράτηση κατά την περίοδο 2022–2025.

Οι ερευνητές συμπλήρωσαν την καταγραφή με δημοσιεύματα των μέσων ενημέρωσης, ανακοινώσεις συλλογικοτήτων, δημοσιεύσεις ΜΚΟ, εκθέσεις ανεξάρτητων μηχανισμών παρακολούθησης, όπως η CPT και ο Συνήγορος του Πολίτη, καθώς και περιορισμένο αριθμό μαρτυριών κρατουμένων.

Η έρευνα αναφέρει ότι 34 θάνατοι που είχαν τεκμηριωθεί από δημοσιογράφους, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και φορείς παρακολούθησης απουσίαζαν από τα αστυνομικά στατιστικά στοιχεία.

Η αστυνομία δεν απάντησε στα συμπληρωματικά αιτήματα διευκρινίσεων σχετικά με τις ασυμφωνίες. Μετά από παρέμβαση του Συνηγόρου του Πολίτη, αρνήθηκε εκ νέου να παράσχει αναλυτικότερη κατανομή των συγκεντρωτικών στοιχείων, επικαλούμενη τον υπέρμετρο διοικητικό και γραφειοκρατικό φόρτο που θα συνεπαγόταν μια τέτοια διαδικασία. Σε άλλες περιπτώσεις, η αστυνομία παρείχε μόνο το έτος και την περιφέρεια όπου σημειώθηκε ο θάνατος. Για 25 περιστατικά δεν υπήρχαν ουσιαστικά περισσότερες πληροφορίες.

Σε Α.Τ. οι περισσότεροι νεκροί 

Οι 81 από τους καταγεγραμμένους θανάτους σημειώθηκαν σε αστυνομικά τμήματα, όπου δεν υπάρχει ιατρικό προσωπικό, και 27 σε προαναχωρησιακά κέντρα κράτησης.

Αιτίες θανάτου

Η καταγραφή των αιτιών θανάτου παρουσιάζει σημαντικές αποκλίσεις ανάλογα με την πηγή. Σύμφωνα με τα στοιχεία των αστυνομικών αρχών, η κατανομή των 112 περιστατικών είναι η εξής:

Η εικόνα διαφοροποιείται όταν εξετάζονται οι πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν από μη κυβερνητικές οργανώσεις, δημοσιεύματα, μαρτυρίες και άλλες ανεξάρτητες πηγές.

Οι μη κυβερνητικές πηγές καταγράφουν 35 αυτοκτονίες και 16 περιπτώσεις στις οποίες τα παθολογικά αίτια συνδέονται με αναφορές ή καταγγελίες για ιατρική αμέλεια.

Σε ακόμη πέντε περιστατικά αναφέρονται παθολογικά αίτια χωρίς αντίστοιχη αναφορά σε ιατρική αμέλεια. Δύο θάνατοι καταγράφονται ως αποτέλεσμα σωματικής κακοποίησης, ενώ σε μία ακόμη περίπτωση αναφέρεται προηγούμενη σωματική κακοποίηση, χωρίς να έχει προσδιοριστεί η αιτία θανάτου.

Το σημαντικότερο εύρημα, ωστόσο, είναι ότι για 53 περιστατικά, δηλαδή για το 47,3% του συνόλου, δεν υπάρχει διαθέσιμη πληροφορία για την αιτία θανάτου στις συγκεκριμένες πηγές.

Σε 32 περιπτώσεις δεν κατέστη καν δυνατό να προσδιοριστεί η υπηκοότητα. Οι υπήκοοι Αλβανίας και Πακιστάν αποτελούν τις μεγαλύτερες καταγεγραμμένες ομάδες, με 13 θανάτους η καθεμία.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η καταγεγραμμένη αιτία θανάτου δεν βασίζεται σε επίσημη αναφορά νεκροψίας, καθώς σπάνια δημοσιοποιούνται, αλλά σε ανακοινώσεις της αστυνομίας ή άλλων πηγών.

Ανύπαρκτο το ιατρικό προσωπικό 

Το αρχείο καταγράφει επίσης εάν υπήρχε ιατρικό προσωπικό στη δομή κράτησης όπου βρισκόταν ο θανών.

Σε 84 περιπτώσεις, δηλαδή στο 75% του συνόλου, δεν υπήρχε ιατρικό προσωπικό στον χώρο κράτησης. Σε 27 περιπτώσεις η παρουσία του ήταν περιορισμένη, ενώ μόνο σε μία καταγράφεται παρουσία χωρίς αυτόν τον περιορισμό.

Κατά κανόνα, ιατρικό προσωπικό υπάρχει στα ΠΡΟΚΕΚΑ και όχι στα αστυνομικά τμήματα ή σε άλλους χώρους κράτησης. Ακόμη και στα προαναχωρησιακά κέντρα, όμως, η παρουσία των ιατρικών ομάδων είναι περιορισμένη. Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές δεν αντιμετωπίζουν την τυπική ύπαρξη ιατρικού προσωπικού ως απόδειξη ότι οι κρατούμενοι έχουν πραγματική και έγκαιρη πρόσβαση σε περίθαλψη.

Στα προαναχωρησιακά κέντρα, η υγειονομική περίθαλψη παρέχεται επισήμως από την εταιρεία δημοσίου συμφέροντος Α.Ε.Μ.Υ. (Ανώνυμη Εταιρεία Μονάδων Υγείας), με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, μαρτυρίες κρατουμένων περιγράφουν δυσκολίες πρόσβασης σε γιατρούς, αιτήματα για ιατρική βοήθεια που αγνοούνται ή καθυστερούν και αστυνομικούς που λειτουργούν ως ενδιάμεσοι μεταξύ των κρατουμένων και των υπηρεσιών υγείας.

«Κάθε θάνατος κατά την κράτηση, είναι ευθύνη του κράτους» 

Η Ανδριανή Φίλη ξεκαθαρίζει κατ’ αρχήν ότι κάθε θάνατος κατά την κράτηση, είναι ευθύνη του κράτους. Οι περισσότεροι θάνατοι που καταγράφονται σχετίζονται με την έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, είτε ως προς την πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, με αποτέλεσμα να καταγράφονται και θάνατοι ως αποτέλεσμα αυτοκτονιών, είτε ως προς την πρόσβαση σε γιατρούς και φάρμακα εξαιτίας παθολογικών αιτιών. Εργαζόμενοι της Α.Ε.Μ.Υ., ανέφεραν ότι αστυνομικοί παρεμπόδιζαν την πρόσβαση των κρατουμένων στους γιατρούς, ακόμη και όταν αυτοί υπήρχαν.

«Είτε δεν υπάρχουν καθόλου γιατροί – στα αστυνομικά τμήματα όπου και εντοπίζονται οι περισσότεροι θάνατοι δεν υπάρχει ιατρονοσηλευτικό προσωπικό ακριβώς επειδή τα κρατητήρια είναι σχεδιασμένα για κράτηση ολίγων ημερών, και όχι μηνών, άσχετα που καταγράφονται κρατήσεις ως και 5 μηνών -, είτε ακόμη και αν υπάρχουν, υπάρχουν σοβαρά ζητήματα πρόσβασης. Για κάθε επίσκεψη σε γιατρό, πρέπει να υπάρξει διαμεσολάβηση της Αστυνομίας. Αποτέλεσμα είναι να καταγράφεται ότι ο κρατούμενος παραπονιόταν για θέμα υγείας από καιρό, και μετά από ένα διάστημα κατέληξε. Στα αίτια θανάτου γράφεται ότι απεβίωσε από φυσικά αίτια, ενώ από εναλλακτική πηγή προκύπτει ότι ήταν θάνατος από αμέλεια. Οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί»», εξηγεί.

Οι περισσότερες αυτοκτονίες που καταγράφηκαν έλαβαν χώρα σε Α.Τ. Όπως εξηγεί η Ανδριανή, καταγράφηκαν περιστατικά αυτοκτονιών μεταναστών οι οποίοι κρατούνταν για τέσσερις και πέντε μήνες σε κελί κρατητηρίου, αποκλεισμένοι από ψυχολόγους και κάθε είδους περίθαλψη. «Όταν η λογική είναι να αφήνεις ανθρώπους κλεισμένους σε άθλιες συνθήκες, πώς μπορούμε να μη θέτουμε ερωτήματα για την ευθύνη των αρχών όταν συμβαίνει μια αυτοκτονία;»;», διερωτάται. Η Ανδριανή φέρνει ως παράδειγμα το Α.Τ. Δάφνης: όπως προέκυψε από την έρευνα, οι κρατούμενοι βρίσκονται σε ένα υπόγειο, χωρίς δυνατότητα καν να μιλήσουν με τους αστυνομικούς υπηρεσίας. «Είχαμε μαρτυρίες που έλεγαν ότι σε περίπτωση που χρειάζονται κάτι, κουνούν τα χέρια τους και κάνουν νοήματα στις κάμερες. Σε περίπτωση απόπειρας αυτοκτονίας, πώς διασφαλίζουν ότι μπορούν να αντιδράσουν;», διερωτάται ξανά.

«Η χειριστικότητα είναι το κεντρικό αφήγημα για τις απόπειρες αυτοκτονίας»

Ο ερευνητής Στέργιος Μαγκριώτης, προσθέτει στο TPP ότι είναι σε θέση να γνωρίζουν πως περιστατικά αυτοκτονίας ακολούθησαν τη β’ απορριπτική απόφαση για το άσυλό τους ή την απόφαση για απέλαση, και μάλιστα μετά από ένα φαύλο κύκλο κράτησης. «Παίζει ρόλο επομένως και το πώς τους εξωθεί το διοικητικό κομμάτι…», σχολιάζει. Επιπλέον, σημειώνει ότι πρώην εργαζόμενοι σε ΠΡΟΚΕΚΑ ανέφεραν πως οι απόπειρες αυτοκτονιών στα κέντρα κράτησης θεωρούνται συχνά χειριστικά περιστατικά από τη διοίκηση και τις Αρχές, με αποτέλεσμα να μην αντιμετωπίζονται με τη σοβαρότητα που θα έπρεπε», τονίζει.

Η Ανδριανή προσθέτει ότι η «χειριστικότητα» είναι κεντρικό αφήγημα. H Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) μάλιστα, έχει ζητήσει από την Ελλάδα να παρουσιάσει συγκεκριμένο πρωτόκολλο αντιμετώπισης τέτοιων περιστατικών, καθώς δεν υπάρχει. «Η ΕΛ.ΑΣ. απαντάει ότι δεν υπάρχει επαρκές προσωπικό για να ασχοληθεί. Η CTP απαντά “βρείτε το”», αναφέρει.

Συστηματική χρήση βίας ως αποτέλεσμα της κεντρικής πολιτικής εντολής που λέει «κάντε τους τη ζωή κόλαση»

Πλην πολύκροτων υποθέσεων, η έρευνα δεν κατάφερε να συνδέσει άμεσα άλλους θανάτους με την σωματική βία από αστυνομικούς. «Χωρίς όμως να σημαίνει ότι δεν έχει συμβεί. Η αστυνομική βία ξέρουμε ότι υπάρχει, έχουμε μαρτυρίες που μας διηγούνται άσκηση σωματικής βίας, αλλά υπάρχει σοβαρό πρόβλημα με την καταγραφή των συνθηκών θανάτου. Ακόμη και στην υπόθεση Καμράν, που είναι σχετικά γνωστή υπόθεση και πρόσφατη. Το πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη δε λέει ότι πέθανε απ’ το ξύλο. Αναφέρεται ως police misconduct (αστυνομική αυθαιρεσία), που μπορεί να σημαίνει χίλια δυο. Μπορούμε να φανταστούμε άρα τι συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις που το θύμα καταγράφεται ως αγνώστων στοιχείων, ή που δεν υπάρχει πρόσβαση σε πληροφορία. Τις περισσότερες φορές οι θάνατοι μαθαίνονται διότι τα θύματα έχουν συγγενείς που τους ψάχνουν, ή επειδή αναλαμβάνουν τις υποθέσεις δικηγόροι. Οι περιπτώσεις στις οποίες υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές για άμεση αστυνομική βία είναι σχετικά λίγες. Ωστόσο, δεδομένων των σοβαρών κενών στην καταγραφή και διερεύνηση των θανάτων, αλλά και των επανειλημμένων καταγγελιών για αστυνομική βία στους χώρους κράτησης, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα σε πόσες περιπτώσεις η βία ενδέχεται να έπαιξε ρόλο», σημειώνει η Ανδριανή Φίλη.

Η έρευνα ωστόσο καταγράφει, από συνεντεύξεις με κρατούμενους πρόσφυγες, συστηματική χρήση βίας, με δράστες αστυνομικούς. «Οι δράστες φαίνεται να είναι απλοί αστυνομικοί υπηρεσίας. Όταν όμως υπάρχει πολιτική εντολή η οποία λέει “κάντε τους τη ζωή κόλαση ώστε να μην έρχονται”, αυτό φυσικά μετακυλύεται προς τα κάτω, στους χαμηλόβαθμους αστυνομικούς, οι οποίοι γνωρίζουν ότι απολαμβάνουν την ατιμωρησία. «Στην έρευνά μας έχουμε συγκεντρώσει μαρτυρίες για επαναλαμβανόμενα περιστατικά αστυνομικής βίας και απομόνωσης κρατουμένων στη Διεύθυνση Αλλοδαπών στην Πέτρου Ράλλη. Μεταξύ άλλων, υπάρχουν καταγγελίες ότι κρατούμενοι μεταφέρονταν στην ταράτσα του δεύτερου ορόφου, όπου φέρονται να υφίσταντο ξυλοδαρμούς. Έχουν επίσης δημοσιοποιηθεί σοβαρές καταγγελίες για σεξουαλική βία σε βάρος μεταναστριών στο υπόγειο της ίδιας εγκατάστασης το 2020», προσθέτει.

Ιατρική βία – Αδύνατον για τους επαγγελματίες υγείας της Α.Ε.ΜΥ. να προχωρήσουν σε καταγγελίες

Ο Στέργιος ωστόσο θυμίζει ότι υπάρχει και η ιατρική βία ως μορφή συστηματικής βίας. «Η λογική του “αυτός δεν έχει τίποτα, δώσε του ένα ντεπόν”, είναι μία άλλη μορφή συστηματικής βίας, η οποία όμως οδηγεί σε θανάτους», σημειώνει.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχαν οι συνεντεύξεις των πρώην υγειονομικών εργαζομένων της Α.Ε.Μ.Υ. σε κέντρα κράτησης. «Περιέγραψαν ένα πολύ δύσκολο περιβάλλον εργασίας. Ο κόσμος δεν αντέχει να δουλεύει εκεί. Δυσκολεύονται σταθερά να καλύπτουν τις θέσεις όταν υπάρχουν κενά σε γιατρούς και διερμηνείς», εξηγεί.

Η Ανδριανή προσθέτει ότι οι υγειονομικοί δεν έχουν έναν εμπεριστατωμένο εσωτερικό μηχανισμό για να καταγγείλουν το οτιδήποτε, ενώ οι ερευνητές κατέγραψαν μαρτυρία η οποία έλεγε «ήθελα να καταγγείλω περιστατικό βίας αλλά δεν ήθελαν ούτε να το ακούσουν». Τονίζει και την έλλειψη φαρμάκων, λόγω της οποίας έχουν καταγραφεί θάνατοι αφενός, αλλά και λαθρεμπόριο φαρμάκων αφετέρου. «Στην έρευνά μας έχουμε συγκεντρώσει μαρτυρίες τόσο από πρώην κρατούμενους όσο και από εργαζόμενους σχετικά με την ανεπίσημη πώληση φαρμάκων, συμπεριλαμβανομένων ψυχοφαρμάκων, μέσα σε κέντρα κράτησης. Πρόκειται για καταγγελίες που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση, αλλά αναδεικνύουν ένα ευρύτερο πρόβλημα: τις σοβαρές ελλείψεις στην πρόσβαση σε φαρμακευτική αγωγή και ψυχιατρική φροντίδα. Η παρουσία ψυχιάτρου και η εξασφάλιση της κατάλληλης θεραπείας είναι απαραίτητες για την προστασία της υγείας των κρατουμένων», επισημαίνει.

Από την άλλη ωστόσο, υπάρχουν κέντρα κράτησης στα οποία δεν υπάρχει καν υγειονομικό προσωπικό. Σε περίπτωση δε που μετανάστες και πρόσφυγες χρειαστούν διακομιδή σε νοσοκομείο για εξετάσεις ή νοσηλεία, τότε θα πρέπει να συνοδεύονται από αστυνομικούς και να υπάρχουν διαθέσιμα περιπολικά. Πολλές φορές, η αστυνομία επικαλούμενη την υποστελέχωσή της, δεν ικανοποιεί τα αιτήματα των μεταναστών για διακομιδή στο νοσοκομείο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι υγειονομικοί της Α.Ε.Μ.Υ., όπου υπάρχουν, παραμένουν στα κέντρα κράτησης μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αν συμβεί το οτιδήποτε σε άλλο χρόνο, οι ασθενείς θα πρέπει να περιμένουν.

Σύμφωνα με τις οικονομικές καταστάσεις της εταιρείας, εργαζόμενοι της Α.Ε.Μ.Υ έχουν καταθέσει εναντίον της οικονομικές αξιώσεις συνολικού ύψους άνω των 350.000 ευρώ, μεταξύ άλλων για υπερωρίες και επικίνδυνες ή επιβλαβείς συνθήκες εργασίας.

Έξι χαρακτηριστικές περιπτώσεις θανάτων

Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι με διαφορετικές ιστορίες. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 37χρονου μετανάστη Μοχάμαντ Καμράν ο οποίος βρέθηκε νεκρός και άγρια ξυλοκοπημένος μέσα στο Αστυνομικό Τμήμα του Αγίου Παντελεήμονα το 2024.

Η διοικητική έρευνα οδήγησε στην επιβολή ήσσονος πειθαρχικής ποινής σε έναν αστυνομικό και στην παραπομπή άλλων τεσσάρων στο Πρωτοβάθμιο Πειθαρχικό Συμβούλιο. Η ποινική υπόθεση παρέμενε στο στάδιο της έρευνας, ενώ η αστυνομία αρνήθηκε να παράσχει περαιτέρω πληροφορίες λόγω της εμπιστευτικότητας της διαδικασίας. Ο Συνήγορος του Πολίτη εντόπισε στοιχεία πειθαρχικών παραπτωμάτων. Η έρευνα ανέδειξε παρατυπίες κατά τη διάρκεια της οκταήμερης κράτησής του, ενδείξεις προηγούμενων τραυματισμών και απουσία καμερών κλειστού κυκλώματος μέσα στα αστυνομικά τμήματα, γεγονός που δυσχέρανε τη διερεύνηση.

1. Mohammed Hamoud – Ρέθυμνο, 2004

Ο Mohammed Hamoud, 42 ετών, συριακής υπηκοότητας, πέθανε τον Ιανουάριο του 2004, ενώ βρισκόταν υπό αστυνομική κράτηση στο Ρέθυμνο.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, συνελήφθη μαζί με έναν ακόμη Σύρο υπήκοο κατά τη διάρκεια αστυνομικού ελέγχου. Οι δύο άνδρες φέρεται να ξυλοκοπήθηκαν από αστυνομικούς τόσο κατά τη σύλληψή τους όσο και μετά τη μεταφορά τους στο Αστυνομικό Τμήμα Ρεθύμνου.

Ο Hamoud φέρεται να ενημέρωσε τους αστυνομικούς ότι χρειαζόταν φαρμακευτική αγωγή για καρδιολογικό πρόβλημα. Αργότερα μεταφέρθηκε στο Νοσοκομείο Ρεθύμνου, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του. Οι αρχές κατέγραψαν ως αιτία θανάτου τα παθολογικά αίτια. Άλλες πηγές ανέφεραν ότι η σωματική κακοποίηση ενδέχεται να είχε επιδεινώσει την κατάσταση της υγείας του. Σύμφωνα με την καταχώριση, δεν ασκήθηκαν περαιτέρω διώξεις κατά των εμπλεκόμενων αστυνομικών. Η υπόθεση δεν περιλαμβάνεται στα στατιστικά στοιχεία που παραχώρησε η Ελληνική Αστυνομία.

2. Mohammed Hasan – Κέντρο Κράτησης Κορίνθου, 2013

Μια ακόμη περίπτωση που αναδεικνύει τα ερωτήματα γύρω από την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη είναι ο θάνατος του Mohammed Hasan, αφγανικής υπηκοότητας, το 2013. Σύμφωνα με αναφορές, ο Hasan, ενώ βρισκόταν στο Κέντρο Κράτησης Κορίνθου, παραπονιόταν επί αρκετούς μήνες στην αστυνομία για έντονο πόνο στο στήθος. Μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο και, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, πέθανε 20 ημέρες μετά τη μεταφορά του από το κέντρο κράτησης.

Ο θάνατός του καταγράφηκε από άλλες πηγές ως παθολογικός, με αναφορά σε ιατρική αμέλεια. ΜΚΟ, ο Συνήγορος του Πολίτη και ο ΣΥΡΙΖΑ, που τότε βρισκόταν στην αντιπολίτευση, ζήτησαν τη διερεύνηση της υπόθεσης. Ο θάνατος δεν περιλαμβάνεται στα σχετικά αστυνομικά στατιστικά στοιχεία που παραχωρήθηκαν κατόπιν αιτήματος πρόσβασης σε πληροφορίες.

3. Mohammed Ashfaq – Προαναχωρησιακά κέντρα κράτησης, 2014

Ο Mohammed Ashfaq, πακιστανικής υπηκοότητας και 23 ετών, πέθανε τον Ιούνιο του 2014, έχοντας παραμείνει κρατούμενος συνολικά επί 25 μήνες σε προαναχωρησιακά κέντρα ενόψει απέλασης. Σύμφωνα με πληροφορίες, είχε ζητήσει επανειλημμένα ιατρική φροντίδα για αναπνευστικό πρόβλημα επί αρκετούς μήνες πριν από τον θάνατό του. Φέρεται να κατέληξε στο νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού.

Στις επίσημες πηγές δεν καταγράφεται συγκεκριμένη αιτία θανάτου. Άλλες πηγές, ωστόσο, τον συνδέουν με παθολογικά αίτια και πιθανή ιατρική αμέλεια. Από τις 4 Δεκεμβρίου 2014 βρισκόταν σε εξέλιξη προκαταρκτική εξέταση από την Ιατροδικαστική Υπηρεσία Αμπελοκήπων για τις συνθήκες του θανάτου του.

Μετά τον θάνατό του ξεκίνησε μαζική απεργία πείνας στο κέντρο κράτησης της Αμυγδαλέζας. Κι αυτή η περίπτωση δεν περιλαμβάνεται στα στατιστικά στοιχεία που παραχώρησε η ΕΛΑΣ.

4. Fata Abdul – Θεσσαλονίκη, 2015

Ο Fata Abdul, 23 ετών, υπήκοος Υεμένης, αυτοκτόνησε δι’ απαγχονισμού τον Νοέμβριο του 2015, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση σε ειδικό χώρο κράτησης στη Θεσσαλονίκη.

Σύμφωνα με αναφορές, λάμβανε ψυχιατρική φροντίδα. Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι είχε κρατηθεί σε απομόνωση επί έναν μήνα πριν από τον θάνατό του, ενώ η αστυνομία υποστήριξε το αντίθετο. Κατά τις ίδιες αναφορές, η αστυνομία καθυστέρησε τρεις ημέρες να ανακοινώσει τον θάνατό του.

Ο θάνατός του δεν περιλαμβάνεται στα στατιστικά στοιχεία για τις αυτοκτονίες αλλοδαπών σε αστυνομικά τμήματα που παραχώρησε η Ελληνική Αστυνομία.

5. Hashir Latif – Αμυγδαλέζα, 2025

Ο Hashir Latif, 30 ετών, πακιστανικής υπηκοότητας, πέθανε το 2025, αφού είχε προηγηθεί απόπειρα αυτοκτονίας στο Προαναχωρησιακό Κέντρο Κράτησης Αμυγδαλέζας. Είχε διαπιστωθεί εγκεφαλικός θάνατος πριν από τον θάνατό του.

Σύμφωνα με την καταχώριση, κρατούνταν στην Αμυγδαλέζα επί έξι μήνες και είχε προηγουμένως παραμείνει για 18 μήνες σε άλλο κέντρο κράτησης. Φέρεται να αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας.

Η διερεύνηση της υπόθεσης εκκρεμούσε ενώπιον του Συνηγόρου του Πολίτη από τις 8 Αυγούστου 2025. Ο θάνατός του δεν περιλαμβάνεται στα στατιστικά στοιχεία για τους θανάτους υπό κράτηση που είχαν διαβιβαστεί στην CPT.

Περιορισμένη πρόσβαση ανεξάρτητων φορέων, εκφοβιστικές πρακτικές προς τους μετανάστες 

Η τεκμηρίωση των θανάτων δυσχεραίνεται και από την περιορισμένη πρόσβαση ανεξάρτητων φορέων και μη κερδοσκοπικών οργανώσεων στους χώρους κράτησης.

Επιπλέον, η δυνατότητα των κρατουμένων να επικοινωνούν με τον έξω κόσμο και να καταγγέλλουν παραβιάσεις περιορίζεται σημαντικά.

Οι ερευνητές καταγράφουν πρακτικές που μπορούν να αποθαρρύνουν τους κρατούμενους από το να καταγγείλουν περιστατικά κακοποίησης ή να ενημερώσουν για τις συνθήκες κράτησης. Συγκεκριμένα:

• Η κατάσχεση κινητών τηλεφώνων στα αστυνομικά κρατητήρια.
• Η καταστροφή των καμερών των κινητών τηλεφώνων.
• Η κατάσχεση τηλεφώνων ως τιμωρητικό μέτρο σε ορισμένα κέντρα κράτησης.
• Η περιορισμένη πρόσβαση σε Wi-Fi και εγκαταστάσεις φόρτισης.
• Το περιορισμένο ωράριο επισκεπτηρίων.
• Η απομακρυσμένη τοποθεσία ορισμένων εγκαταστάσεων.
• Οι λεκτικές απειλές και ο έλεγχος των μηνυμάτων των κρατουμένων από αστυνομικούς, με σκοπό τον εντοπισμό των επαφών τους με οργανώσεις.

Απανθρωποποίηση – Δεν υπάρχει τρόπος εξυγίανσης

Η συστηματική, διαφανής και δημόσια προσβάσιμη λογοδοσία για ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους ενώ βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του κράτους απουσιάζει πλήρως. Σκοπός της καταγραφής σύμφωνα με τους ερευνητές είναι να αποτελέσει τη βάση για περαιτέρω έρευνα, για την αναζήτηση ευθυνών και για να μην παραμείνουν οι άνθρωποι αυτοί ανώνυμοι ή ξεχασμένοι.

«Εδώ οι ανθρώπινες ζωές δεν είναι καν νούμερα, δεν αναγνωρίζονται ούτε ως στατιστικά στοιχεία. Μιλάμε για τελείως διαφορετική βιοπολιτική προσέγγιση», σχολιάζει ο Στέργιος. «Δεν μπορούμε να ξέρουμε καν πόσοι έχουν πεθάνει, πόσο μάλλον τα ιστορικά τους», προσθέτει.

«Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μιλάμε για κρατική ευθύνη. Είναι συμπέρασμα στο οποίο σε οδηγεί η αδιαφάνεια», σημειώνει η Ανδριανή.

Ζητήσαμε από τους ερευνητές κλείνοντας να προχωρήσουν σε προτάσεις. Η απάντηση ήταν κατηγορηματική: «Δεν υπάρχει τρόπος εξυγίανσης».

«Ασχολούμαι με το ζήτημα της μεταναστευτικής κράτησης από το 2011 και είμαι αρκετά απαισιόδοξη για το τι μπορεί πραγματικά να βελτιωθεί μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Για εμάς, η λύση δεν είναι απλώς να βελτιωθούν οι συνθήκες, αλλά να πάψουν να υπάρχουν αυτοί οι χώροι κράτησης. Η έρευνά μας δείχνει ότι η λογική του ελέγχου και της τιμωρίας επηρεάζει ακόμη και την παροχή υγειονομικής περίθαλψης. Επαγγελματίες υγείας μάς έχουν περιγράψει δυσκολίες στο να εκφράσουν αντιρρήσεις ή να καταγγείλουν προβλήματα, ενώ υπάρχουν και μαρτυρίες για δυσμενή μεταχείριση και μετακινήσεις εργαζομένων που αμφισβήτησαν τις επικρατούσες πρακτικές. Όταν η ίδια η κράτηση λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο αποτροπής και τιμωρίας, είναι δύσκολο να περιμένουμε ότι η προσθήκη περισσότερων υπηρεσιών υγείας ή η διατύπωση νέων συστάσεων θα αντιμετωπίσει τα βαθύτερα προβλήματα», καταλήγει η Ανδριανή Φίλη.

Η Αστυνομία σε συμπληρωματικά αιτήματα των ερευνητών για διευκρινήσεις και επιπλέον πληροφορίες δεν ανταποκρίθηκε, επικαλούμενη είτε φόρτο εργασίας, είτε την αρχή της μυστικότητας που διέπει εν εξελίξει έρευνες.

«Καλούμε όσους γνωρίζουν για ήδη καταγεγραμμένα ή νέα περιστατικά να επικοινωνήσουν και να μοιραστούν τις πληροφορίες τους»

«Μέσα από συνεντεύξεις με ανθρώπους που έχουν αποφυλακιστεί ή έχουν αφεθεί ελεύθεροι από κέντρα κράτησης, έχουμε πληροφορηθεί ότι οι θάνατοι και τα περιστατικά που χρήζουν επείγουσας ιατρικής φροντίδας είναι συχνά, χωρίς όμως να καταγράφονται ή να δημοσιοποιούνται πάντα. Ακόμη και μέσα στα ίδια τα κέντρα κράτησης, η πρόσβαση σε αξιόπιστες πληροφορίες για τους θανάτους είναι συχνά δύσκολη. Αυτό οφείλεται τόσο στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας των κέντρων, που έχει ως αποτέλεσμα τον σκόπιμο διαχωρισμό των κρατουμένων, όσο και στους περιορισμούς στη χρήση κινητών τηλεφώνων σε ορισμένες εγκαταστάσεις», προσθέτει μιλώντας στο TPP η ερευνήτρια Alice Troy – Donovan.

«Όλα αυτά δημιουργούν το ενδεχόμενο ο πραγματικός αριθμός των θανάτων να είναι πολύ μεγαλύτερος από αυτόν που έχει γίνει μέχρι σήμερα γνωστός. Πρόκειται για μια προσπάθεια που βρίσκεται σε εξέλιξη και, στο πλαίσιο αυτό, καλούμε όσους γνωρίζουν για ήδη καταγεγραμμένα ή νέα περιστατικά να επικοινωνήσουν μαζί μας και να μοιραστούν τις πληροφορίες τους. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσουμε να εμπλουτίσουμε και να επικαιροποιήσουμε το αρχείο, συμβάλλοντας παράλληλα στην απόδοση ευθυνών για τους θανάτους που συνδέονται με κρατικές πρακτικές.», καταλήγει.