Για το Ελληνικό δημόσιο και την έξοδο απ τη κρίση

Δεν είναι καθόλου περίεργο ότι πολλοί Έλληνες κατηγορούν τους Γερμανούς για την καταστροφική οικονομική πολιτική τους,  και βλέπουν μια  Γερμανική δολοπλοκία μετατροπής της Ελλάδας σε σύγχρονη αποικία. Εξάλλου, οι Γερμανικές τράπεζες δανείζουν ευχαρίστως τεράστια ποσά στην ελληνική κυβέρνηση και σε ιδιωτικές εταιρείες, τόσο απερίσκεπτα όσο δανείζονται οι Έλληνες. Οι υποψίες τους βασίζονται στην ανάμνηση των Γερμανικών ωμοτήτων στην Ελλάδα κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν τα στρατεύματα πέταξαν τα τρόφιμα και επέφεραν φοβερό λιμό στον αστικό πληθυσμό το 1941- 42. Τότε στους δρόμους της Αθήνας βρίσκονταν παντού διασκορπισμένα πτώματα.

Όμως αν μιλήσεις σε απλούς, καθημερινούς ανθρώπους για την ζωή τους, σύντομα θα ακούσεις για τη μακροχρόνια απογοήτευση που βιώνουν από το δυσλειτουργικό τους κράτος. Πράγματι, η δημοσκόπηση της Pew Research Center τον Μάρτιο- Απρίλιο, έδειξε ότι το 87% των Ελλήνων ερωτηθέντων συμφώνησε πως η κρίση δημιουργήθηκε κυρίως εξαιτίας των «χειρισμών» της Ελληνικής κυβέρνησης.(1)
Τα 15 υπουργεία και οι 48 υπουργοί της Ελλάδας εποπτεύουν περίπου 2,500 φορείς (ένα πανεπιστήμιο μετράει σαν ένας φορέας). Οι κανονισμοί και οι διαδικασίες του δημόσιου τομέα είναι εμφανώς σύνθετοι και ασαφείς, εξαιτίας πλήθους νομικών εξαιρέσεων.

Κεντρικά πληροφοριακά συστήματα (υπεράνω κάθε υπουργείου) μόλις που υφίστανται. Η διαχείριση του προϋπολογισμού είναι ελάχιστα μηχανογραφημένη, τα αρχεία της κοινωνικής ασφάλισης και το περιουσιολόγιο τηρούνται με το χέρι, και είναι ασύνηθες τα υπουργεία να μοιράζονται μεταξύ τους ακόμα και απλές πληροφορίες και δραστηριότητες. Όλα αυτά αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου σχήματος απουσίας της πληροφορικής ανάμεσα στους Έλληνες γενικώς: η Ελλάδα κατέχει την τελευταία θέση ανάμεσα στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς το ποσοστό το νοικοκυριών με πρόσβαση στο διαδίκτυο.

Αν σκεφτεί κανείς ένα κράτος από πλευράς συγκέντρωσης οριζόντιων εξουσιών (για παράδειγμα, ανάμεσα στα υπουργεία) και κάθετων εξουσιών (εντός των υπουργείων), μπορεί να αξιολογήσει τα «αναπτυσσόμενα κράτη» της Ανατολικής Ασίας και μερικά ακόμη μέρη ως «υψηλής συγκέντρωσης» και στις δύο διαστάσεις. Καιρό τώρα η Ελλάδα βρίσκεται στο άλλο άκρο του matrix. Το κράτος έχει σχετικά χαμηλή συγκέντρωση οριζόντιων εξουσιών( οι υπουργοί δηλώνουν την περηφάνια τους με το να μην παραχωρούν ούτε λίγες αρμοδιότητες  σε άλλο υπουργείο, και η επιρροή του πρωθυπουργού στους απρόθυμους υπουργούς είναι περιορισμένη), και εξίσου χαμηλή συγκέντρωση κάθετων εξουσιών (χαμηλά ιστάμενοι αξιωματούχοι εύκολα μπορούν να σταματήσουν άνωθεν εντολές).

Όμως η χαμηλή συγκέντρωση κάθετων εξουσιών προσδίδει κύρος μέσα στα υπουργεία.  Καθώς, ανάμεσα στα υπουργεία και τους 2,500 φορείς που επιβλέπουν, η εξουσία είναι έντονα «συμπυκνωμένη». Παραδείγματος χάριν, το Υπουργείο Παιδείας εποπτεύει 25 πανεπιστήμια και 12,000 σχολεία. Εάν ένα πανεπιστήμιο (οι εργαζόμενοι του οποίου είναι όλοι δημόσιοι υπάλληλοι) θέλει να προσλάβει μια γραμματέα, πρέπει να πάρει έγκριση από το υπουργείο. Σε περίπτωση που θέλει να διορίσει διδακτικό προσωπικό, πρέπει ,πρώτα να πάρει έγκριση για τη θέση και στη συνέχεια έγκριση για τον διοριζόμενο. Είναι μια διαδικασία που, ακόμα και προ- κρίσης, θα απαιτούσε συνήθως ένα με δυο χρόνια. Όσο για το Υπουργείο Οικονομικών, το μεγάλο εύρος της εξουσίας του εκτείνεται ακόμα και στο Γενικό Χημείο του Κράτους, το οποίο ελέγχει τρόφιμα και άλλες ουσίες. Γιατί το χημείο να εποπτεύεται από το Υπουργείο Οικονομικών; Διότι κάνει ελέγχους στο αλκοόλ, το οποίο αποτελεί μεγάλη πηγή φορολογικών εσόδων. Επίσης, ελέγχει την βενζίνη η οποία, με την σειρά της, είναι σημαντική πηγή εσόδων, αλλά και επιρρεπής στη νοθεία.

Οι δημόσιοι υπάλληλοι εξαφανίζονται

Με κάθε αλλαγή κυβέρνησης, περίπου 3000 ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι «καρατομούνται». Χάνουν τις θέσεις τους και ανοίγουν δρόμο για νεοεισερχόμενους διορισθέντες. Οπότε χάνεται η συνοχή, γιατί χρειάζονται έξι μήνες για να κάνει νέους διορισμούς η κυβέρνηση (ενώ παράλληλα οι ήδη υπάρχοντες αξιωματούχοι συνεχίζουν την θητεία τους μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, μάλλον γεμίζοντας τις τσέπες τους). Έπειτα, χρειάζονται άλλοι έξι μήνες για τους νεοεισερχόμενους να αναπληρώσουν τον χαμένο χρόνο.

Όταν εκπρόσωποι της Τρόικα (ΔΝΤ, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα) έφτασαν στην Αθήνα το  2010 για να ξεκινήσουν την εφαρμογή του Μνημονίου σύμφωνα με την δανειακή συμφωνία, ανακάλυψαν ότι το κράτος ήταν ανίκανο να υπολογίσει με ακρίβεια τον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων, σε ποιες υπηρεσίες έχουν τοποθετηθεί ή το μηνιαίο κόστος μισθοδοσίας. Τότε, ο Πρωθυπουργός διέταξε να γίνει απογραφή, που τελέστηκε από ομάδα δικής του ευθύνης. Στο τέλος του 2010, σύμφωνα με την απογραφή η Ελλάδα είχε 770,000 δημοσίους υπαλλήλους, συμπεριλαμβανόμενου του προσωπικού των πανεπιστημίων. (Μέχρι τα τέλη του Απριλίου του 2012 ο αριθμός υπολογίζονταν να μειωθεί στις 710,000).

Ωστόσο, η απογραφή έγινε μια και έξω, και το κράτος ακόμα δεν έχει ένα κεντρικό πληροφοριακό σύστημα ανθρωπίνου δυναμικού. Ένα που να παρέχει, όχι μόνο πληροφορίες συναλλαγών (λόγου χάριν, πόσες μέρες άδεια πήρε ο τάδε υπάλληλος το 2010) αλλά και διοικητικές πληροφορίες (πόσοι δημόσιοι υπάλληλοι παίρνουν περισσότερα από 3000 ευρώ το μήνα, σε ποιες υπηρεσίες βρίσκονται, τι ακριβώς κάνουν, τι ειδικότητα έχουν;)

Αυτού του είδους οι διοικητικές πληροφορίες είναι όλο και πιο σημαντικές, γιατί μια νομοθετική μεταρρύθμιση το 2011 έκανε όλους τους δημοσίους υπαλλήλους «κρατικούς υπαλλήλους», και ως εκ τούτου ήταν πλέον δυνατό να μετατεθούν από την μια θέση στην άλλη ανάλογα με τις ανάγκες του κράτους. (Μέχρι τότε οι δημόσιοι υπάλληλοι, συμπεριλαμβανομένων των εφοριακών, είχαν το δικαίωμα να παραμείνουν επ’ αόριστον στην θέση τους μέχρι να πάρουν προαγωγή. Όλοι εκτός από τους στρατιωτικούς, τους δικαστικούς και μερικές άλλες κατηγορίες.) Οι πληροφορίες για την σημερινή θέση εργασίας τους, την ειδικότητα και την εμπειρία των υπαλλήλων είναι ζωτικής σημασίας για την μετάθεσή τους. Ομοίως, η συνολική στρατηγική απασχόλησης της δημόσιας διοίκησης θα πρέπει να γνωρίζει το προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα συνταξιοδοτήσεων.  Τέτοιου είδους πληροφορίες απουσιάζουν σε κεντρικό επίπεδο: τα υπουργεία φυλάνε «ως κόρη οφθαλμού» τα δικά τους στοιχεία από τους υπόλοιπους και ιδίως από το Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης.

Στις αρχές του 2012, επρόκειτο να κατατεθεί για Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, σχέδιο για την δημιουργία ενός κεντρικού πληροφοριακού συστήματος διαχείρισης ανθρωπίνων πόρων. Τότε όμως ξεκινούσε η νέα προεκλογική περίοδος, και το έργο τέθηκε σε αναμονή. Κρίνοντας από προηγούμενη εμπειρία, το σχέδιο θα αντιμετωπίσει σθεναρή αντίσταση από τους επιτελείς της κυβέρνησης που εκμεταλλεύονται τα περιθώρια ελιγμών που τους προσφέρει η έλλειψη διαφάνειας.
Εν τω μεταξύ, η Τρόικα έχει προσπαθήσει να επιβάλλει μια αναλογία «1 προς 5»( για κάθε πέντε υπαλλήλους που φεύγουν, να γίνεται μόνο μια πρόσληψη). Όμως αυτό έχει εντείνει ήδη υπάρχουσες ελλείψεις σε ορισμένους εργασιακούς τομείς, όπως στους νοσηλευτές, στους φύλακες των μουσείων (τα μουσεία κλείνουν ολόκληρες πτέρυγες ή κλείνουν τελείως), στους πυροσβέστες και στους υπάλληλους καθαριότητας.

Όλο αυτό το διάστημα, ο κλοιός εξακολουθεί να σφίγγει. Η τοπική αυτοδιοίκηση υποφέρει από δραματική μείωση εσόδων από τους τοπικούς φόρους, καθώς ορισμένοι φορολογούμενοι αρνούνται ή απλώς αδυνατούν να πληρώσουν. Ιδιοκτήτες που νοικιάζουν ακίνητα βλέπουν ότι οι ενοικιαστές δεν μπορούν πια να πληρώσουν το νοίκι τους. Όμως εκείνοι εξακολουθούν να πρέπει να πληρώσουν φόρους για τα  ενοίκια που δεν τους καταβάλλουν. Οπότε κάνουν έξωση στον ενοικιαστή και αφήνουν τα διαμερίσματα άδεια. Οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων, καθηγητών, αστυνομικών και άλλων, μειώνονται, και όσοι δουλεύουν με συμβάσεις εργασίας δεν αντικαθιστώνται στην λήξη της σύμβασης. Η κυβέρνηση σε όλα τα επίπεδα δεν πληρώνει στους αναδόχους έργων υπηρεσίες και προμήθειες, οδηγώντας τους στην χρεοκοπία. Οι δύο εταιρείες που διαχειρίζονται τις(έτοιμες να εκραγούν) χωματερές της Αθήνας, έχουν μήνες να πληρωθούν από το δήμο, και απειλούν με παύση εργασιών.

Μια φίλη μου, ειδικός πληροφοριακών συστημάτων, είχε σύμβαση με κεντρικό υπουργείο να προετοιμάσει ένα πληροφορικό σύστημα, και προσέλαβε δύο μεταπτυχιακούς ερευνητές να την βοηθήσουν. Το υπουργείο τώρα ισχυρίζεται ότι δεν μπορεί να της πληρώσει το συμφωνηθέν ποσό (ή έστω κάποιο ποσό), οπότε είτε θα πληρώσει πολλές χιλιάδες ευρώ από την τσέπη της, είτε θα τους αφήσει απλήρωτους. Στην πατρίδα της τον Βόλο(με πληθυσμό 150,000 κατοίκους), ο δήμαρχος πασχίζει κάθε μήνα να βρει τα 3,5 εκατ. ευρώ που χρειάζονται για να πληρώσει τους 1,700 υπαλλήλους του δήμου. Η εκκλησία και η δήμος μοιράζουν 1,500 συσσίτια ημερησίως σε νεόπτωχους δημότες.

Από έξω είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς μπορεί να σπάσει αυτόν τον καταδικαστικό βρόγχο, ειδικά εφόσον η Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει να βαλτώνει (περίπου τα δύο τρίτα από τα έσοδα των εξαγωγών προέρχονται από χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης).   Οι εξαγωγές της Ελλάδας στον υπόλοιπο κόσμο αυξάνονται γρήγορα, όμως παραμένουν μικρές. Πέρυσι, το δεύτερο μεγαλύτερο εξαγώγιμο προϊόν ήταν το βαμβάκι, το οποίο δεν αποτελεί ακριβώς βάση για γρήγορη ανάπτυξη. Θα πρέπει να μειωθεί κι’ άλλο ο χρέος της Ελλάδας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να προσφέρει περισσότερους πόρους, έστω και αν δεν είναι αντίστοιχης κλίμακας με εκείνα που προσέφερε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των ΗΠΑ στην πολιτεία και τους κατοίκους του Μισισιπή σε ανάλογη περίπτωση. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η απόφαση της επιτροπής να παρακάμψει μερικώς την εθνική διοίκηση και να δώσει κονδύλια απευθείας στην τοπική αυτοδιοίκηση θα μπορούσε να αποδειχθεί αντιπαραγωγική. Διότι από  την τοπική αυτοδιοίκηση και κάτω βρίθουν οι άνθρωποι που έχουν διοριστεί με πελατειακές πολιτικές, ενώ οι δημόσιοι υπάλληλοι της εθνικής διοίκησης έπρεπε να περάσουν από αξιολόγηση περίπου από το 1990(όχι όμως για προαγωγή).

Σε κάθε περίπτωση, οι θεσμοί του εξωτερικού δεν πρέπει να χαλαρώσουν τις πιέσεις για σημαντικές μεταρρυθμίσεις του ελληνικού κράτους, που στοχεύουν να το διασώσουν από «την χαμηλή οριζόντια και κάθετη συγκέντρωση εξουσιών» όπου βασιλεύουν οι πελατειακές σχέσεις. Ο τρόπος να γίνει αυτό δεν είναι δα και πυρηνική φυσική.

Τελικά όμως, δεν υπάρχει κανένας άλλος τρόπος να ανακάμψει η Ελλάδα, εκτός από το να βγει από το ευρώ και να κάνει υποτίμηση του νομίσματος,  κατά το πρότυπο της Αγγλίας το 1992. Κάτι τέτοιο, θα προσελκύσει  την επιστροφή του ιδιωτικού κεφαλαίου που είχε καταχωνιαστεί σε Γερμανικές τράπεζες και  τις επενδύσεις σε ακίνητα στο Λονδίνο, αλλά πρώτα και κύρια θα δώσει την ευκαιρία να επικρατήσει  ένα αίσθημα «συντροφιάς της σωσίβιας λέμβου», μιας συλλογικής εθνικής δράσης, κάτι που είναι αδύνατο στο σημερινό «ο σώζων εαυτόν, σωθήτω» κλίμα.

Robert Wade