Οι Λεγόμενες «Κυρίαρχες» Βρετανικές Βάσεις στην Κύπρο και το Διεθνές Δίκαιο

γράφει ο Ανδρέας Πιπερίδης
Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου, Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 19 Φεβρουαρίου 1959 στο Lancaster House του Λονδίνου, οι Κύπριοι αντιπρόσωποι, Μακάριος και Κιουτσούκ, παρά τις έντονες αντιδράσεις στο νησί, απάντησαν θετικά στο τελεσίγραφο αυτό, ανοίγοντας το δρόμο για τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου, αν και ακρωτηριασμένου, κράτους, της Κυπριακής Δημοκρατίας. Την ίδια ημέρα, ο Χάρολντ Μακμίλαν, πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, απευθύνθηκε στο Κοινοβούλιο, τονίζοντας ότι ο πρωταρχικός βρετανικός όρος ήταν η διατήρηση των στρατιωτικών βάσεων στο νησί:

“Ξεκαθαρίσαμε στις άλλες δύο κυβερνήσεις ότι, υπό την προϋπόθεση ότι οι στρατιωτικές μας ανάγκες θα καλύπτονταν, με τρόπο που δεν θα μπορούσε να αμφισβητηθεί, με τη διατήρηση των βάσεων υπό βρετανική κυριαρχία, μαζί με την παροχή των απαραίτητων δικαιωμάτων και διευκολύνσεων για τη λειτουργία τους, ήμασταν έτοιμοι να εξετάσουμε τη μεταβίβαση της κυριαρχίας από την κυβέρνηση της Αυτής Μεγαλειότητας στο υπόλοιπο νησί”.

Η διαπραγματευτική διαδικασία για την συγκεκριμενοποίηση των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου ξεπέρασε κατά πολύ τα συμφωνηθέντα χρονοδιαγράμματα (αρχικά 3 μήνες) και τελικά χρειάστηκαν 18 μήνες για να καρποφορήσει [1]. Στις 16 Αυγούστου 1960 οι Κύπριοι εκπρόσωποι της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας του νησιού, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ελλάδας και της Τουρκίας υπέγραψαν τρεις συνθήκες: τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, τη Συνθήκη Εγγυήσεων και τη Συνθήκη Συμμαχίας.

Τι Προβλέπουν οι Συνθήκες

Το άρθρο 1 της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, όχι μόνο οριοθετεί τα χερσαία σύνορα της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά καθορίζει επίσης δύο περιοχές ως «Κυρίαρχες Περιοχές Βάσεων» (ΚΠΒ, αγγ. Sovereign Base Areas, SBA):

Το έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας περιλαμβάνει τη νήσο Κύπρο, μαζί με τα νησιά που βρίσκονται στα ανοικτά των ακτών της, με εξαίρεση τις δύο περιοχές που ορίζονται στο παράρτημα Α της παρούσας συνθήκης, οι οποίες περιοχές παραμένουν υπό την κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι περιοχές αυτές αναφέρονται στην παρούσα Συνθήκη και στα παραρτήματά της ως Περιοχή Κυρίαρχων Βάσεων Ακρωτηρίου και Περιοχή Κυρίαρχων Βάσεων Δεκέλειας. 

Οι δύο αυτές περιοχές επιλέχθηκαν λόγω του στρατηγικού χαρακτήρα των στρατιωτικών τους εγκαταστάσεων για το Ηνωμένο Βασίλειο. Στο Ακρωτήρι βρισκόταν και εξακολουθεί να βρίσκεται η αεροπορική βάση της βρετανικής πολεμικής αεροπορίας (RAF) ενώ ο σταθμός Αγίου Νικολάου στη Δεκέλεια υπήρξε, από τη μεταφορά του εξοπλισμού από την Παλαιστίνη το 1947, ένας από τους κύριους χώρους συλλογής πληροφοριών της βρετανικής υπηρεσίας ασφαλείας GCHQ και σύμφωνα με τις διαρροές του Snowden της αντίστοιχης αμερικανικής υπηρεσίας NSA στην περιοχή [2]. H σημασία της Δεκέλειας ως κέντρο παρακολούθησης της περιοχής εκφράζεται και νομικά καθώς το τμήμα 3 του Παραρτήματος Β της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας ορίζει την υποχρέωση της Κυπριακής Δημοκρατίας, κατόπιν αιτήματος του Ηνωμένου Βασιλείου, να «τοποθετήσει τέτοιους καταστολείς» όπως απαιτείται σε οποιαδήποτε «συσκευή που ενδέχεται να προκαλέσει παρεμβολές σε κοντινές εγκαταστάσεις στην περιοχή των κυρίαρχων βάσεων Δεκέλειας».

Σύμφωνα με το άρθρο 2 της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης, η Κυπριακή Δημοκρατία υποχρεούται να συνεργαστεί με το Ηνωμένο Βασίλειο για να διασφαλίσει την ασφάλεια και τη λειτουργία των «ΚΠΒ» και την «πλήρη άσκηση από το Ηνωμένο Βασίλειο των δικαιωμάτων που του παρέχει η παρούσα Συνθήκη» και του παραρτήματος Β’ της Συνθήκης. Οι λεπτομέρειες των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των «ΚΠΒ» περιγράφονται στα διάφορα παραρτήματα και προσαρτήματα της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης. Πέρα από τις δύο στρατιωτικές βάσεις επί των οποίων το Ηνωμένο Βασίλειο διεκδικεί κυριαρχία, οι Πίνακες Α και Β (στο τελευταίο χαρακτηρίζονται ως προσωρινοί) του Παραρτήματος Β προβλέπουν έναν κατάλογο διατηρούμενων χώρων (retained sites) υπό την ανεμπόδιστη διοίκηση του Ηνωμένου Βασιλείου, νομικά εντός του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας αλλά εντελώς εκτός του ελέγχου της, σε μια μοναδική αποικιοκρατική νομική κατάσταση που προσιδιάζει μόνο με την αμερικανική βάση στο Γκουαντάναμο της Κούβας. 

Το Τμήμα 2(1) του Μέρους ΙΙ του Παραρτήματος Β προβλέπει ότι «οι αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν το δικαίωμα να φυλάσσουν και να υπερασπίζονται τις τοποθεσίες» από μη εξουσιοδοτημένα πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων των αξιωματούχων της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τα άρθρα ΙΙΙ και IV της Συνθήκης Εγγυήσεων παρέχουν το δικαίωμα στις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις να λαμβάνουν μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν τον σεβασμό της «ακεραιότητας των περιοχών που διατηρούνται υπό την κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου». Δηλαδή τους δίνεται το νομικό πρόσχημα για να επιχειρηματολογήσουν πως μπορούν να επέμβουν σε περίπτωση επίθεσης στις βρετανικές βάσεις. Εκτός των άλλων, το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε αρκετά δικαιώματα πρόσβασης και χρήσης σε ολόκληρο το νησί και κυρίως το δικαίωμα των βρετανικών στρατιωτικών αεροσκαφών «να πετούν στον εναέριο χώρο πάνω από το έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας χωρίς περιορισμούς» (Παράρτημα Β, Μέρος ΙΙ, S.4.2).

Το Νομικό Καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων;

Το ακριβές νομικό καθεστώς και οι υποχρεώσεις των ΚΠΒ, οι οποίες καλύπτουν το 3% του νησιού (99 τετραγωνικά μίλια), έχει απασχολήσει τόσο τους ακαδημαϊκούς όσο και τα δικαστήρια [3]. Το σημείο εκκίνησης είναι, φυσικά, το άρθρο 1 της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης, το οποίο προβλέπει ότι οι ΚΠΒ «παραμένουν υπό την κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου». Επομένως, δεν πρόκειται απλώς για στρατιωτικές βάσεις στο πλαίσιο μιας συμφωνίας στάθμευσης ξένων στρατιωτικών δυνάμεων (SOFA), αλλά για τα αποικιοκρατικά απομεινάρια της βρετανικής αποικιοκρατίας στην Κύπρο. Οι ΚΠΒ, που διοικούνται από την «Sovereign British Area Administration», θεωρούνται από το Ηνωμένο Βασίλειο ως ένα από τα 14 υπερπόντια εδάφη του και είναι το μόνο που διοικείται από το Υπουργείο Άμυνας. Αυτό οφείλεται στη ρητή υποχρέωση που ανέλαβε το Ηνωμένο Βασίλειο με τη δήλωση της κυβέρνησής του στις 16 Αυγούστου 1960 «να μην αναπτύξει τις Περιοχές των Κυρίαρχων Βάσεων για άλλους σκοπούς εκτός από στρατιωτικούς» [4]. Βέβαια, σε μια ακόμα απόδειξη της ανάγκης του κεφαλαίου να «φωλιάσει παντού» [5], η κυπριακή κυβέρνηση συμφώνησε με το Ηνωμένο Βασίλειο για την αστική ανάπτυξη εντός των ΚΠΒ [6]. 

Είναι προφανές ότι η λεγόμενη κυριαρχία των βρετανικών βάσεων στην Κύπρο δεν ευθυγραμμίζεται με τα συνηθισμένα δικαιώματα ενός κράτους επί του κυρίαρχου εδάφους του, αλλά είναι προσαρμοσμένη στις συγκεκριμένες στρατιωτικές ανάγκες του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου εξέδωσε το 2018 απόφαση με την οποία διέκρινε τις ΚΠΒ από το «British Indian Ocean Territory», διακηρύσσοντας ότι «η μόνη αλλαγή που επήλθε το 1960 ήταν ότι ενώ προηγουμένως αποτελούσαν μέρος της εξαρτημένης από το Ηνωμένο Βασίλειο επικράτειας της Κύπρου, στη συνέχεια αποτέλεσαν το σύνολο αυτής» [7]. Σε αντίθεση με τη διαπίστωση ότι οι ΚΠΒ πρέπει να θεωρούνται συνέχεια της αποικίας της Κύπρου και συνεπώς εξαρτημένο έδαφος, το Ανώτατο Δικαστήριο της Κύπρου το 1991 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ΚΠΒ δεν είναι ούτε κράτος ούτε αποικία, αλλά περιοχές της νήσου Κύπρου επί των οποίων το Ηνωμένο Βασίλειο έχει την επικυριαρχία αποκλειστικά για στρατιωτικούς σκοπούς, σύμφωνα με τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης και τα παραρτήματά της [8]. Η βουλή της Κυπριακής Δημοκρατίας με ψήφισμα της το 2012 χαρακτήρισε τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης και κατ’ επέκταση τις βάσεις «ως αποικιακό κατάλοιπο» και «κραυγαλέο αναχρονισμό» που αψηφά το διεθνές δίκαιο και τα σχετικά ψηφίσματα του ΟΗΕ, με κυριότερο το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση [9].

Oι Βρετανικές Βάσεις ως Ορμητήριο του Ιμπεριαλισμού

Το ίδιο ψήφισμα αντιτίθεται επίσης στη χρήση των ΚΠΒ για δράσεις κατά άλλων κρατών. Δυστυχώς, η βρετανική κυβέρνηση συνέχισε να χρησιμοποιεί την Κύπρο ως ορμητήριο για επιθέσεις στην περιοχή, μεταξύ άλλων κατά της Συρίας και πιο πρόσφατα κατά της Υεμένης. Από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο του 2023 το Ηνωμένο Βασίλειο παραδέχθηκε ότι έστειλε τουλάχιστον 32 στρατιωτικά αεροσκάφη από την αεροπορική βάση της RAF στο Ακρωτήρι, στο Ισραήλ. Έχει αναφερθεί ότι οι πτήσεις αυτές, μαζί με πτήσεις στρατιωτικών μεταγωγικών αεροσκαφών C-25 των ΗΠΑ από το Ακρωτήρι μετέφεραν όπλα στο Ισραήλ. Σύμφωνα με την ισραηλινή εφημερίδα Haaretz, μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου 2023, γερμανικά, ολλανδικά και καναδικά στρατιωτικά αεροπλάνα και προσωπικό προσγειώθηκαν στο Ακρωτήρι έτοιμα να αναπτυχθούν [10]. Τουλάχιστον 18 αεροσκάφη C-295 και CN-235 των ΗΠΑ, που πιστεύεται ότι χρησιμοποιούνται από τις ειδικές δυνάμεις, πέταξαν από το Ακρωτήρι προς το Τελ Αβίβ από τον περασμένο Οκτώβριο. 

Σύμφωνα με ανώτερες βρετανικές πηγές, μέχρι τον Φεβρουάριο του 2024, ισραηλινά αεροσκάφη F-35 χρησιμοποιούσαν τη βρετανική αεροπορική βάση στο Ακρωτήρι. Μέχρι τον Ιανουάριο του 2024, τα αεροσκάφη Shadow R1 της RAF (τα οποία χρησιμοποιούνται για πληροφορίες, επιτήρηση, απόκτηση στόχων και αναγνώριση) είχαν πετάξει περισσότερες από 50 κατασκοπευτικές αποστολές πάνω από τη Γάζα, με την τελευταία να καταγράφεται ότι συμπίπτει με τη φονική επίθεση στην «ασφαλή ζώνη» al-Mawasi στις 10 Σεπτεμβρίου 2024 [11]. Επιπλέον, είναι πολύ πιθανό το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ να συλλέγουν πληροφορίες αξιοποιώντας τις εγκαταστάσεις των GCHQ και NSA στη βρετανική βάση στη Δεκέλεια αλλά και στην βάση του Ηνωμένου Βασιλείου στο Τρόοδος που αν και εντός της επικράτειας της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποτελεί συμβατική παραχώρηση ως «retained site» μέσα από το σχετικό παράρτημα της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης. Η χρήση της Κύπρου από το Ηνωμένο Βασίλειο ως κόμβου για την υποστήριξη της γενοκτονίας του Ισραήλ και η παθητική και ενεργητική συνενοχή της κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας, είχε προσελκύσει απειλές από την Χεζμπολάχ να κάνει την Κύπρο «μέρος του πολέμου», που τελικά έγιναν πράξη τα μεσάνυχτα της περασμένης Κυριακής με την επίθεση drone στο Ακρωτήρι. 

Tι είναι τελικά το Διεθνές Δίκαιο;

Είναι ξεκάθαρο ότι οι βρετανικές βάσεις στην Κύπρο καθιστούν το νησί ιμπεριαλιστικό ορμητήριο για την περιοχή και παραβιάζουν το δικαίωμα του κυπριακού λαού στην αυτοδιάθεση, όπως το Διεθνές Δικαστήριο αναγνώρισε κατ’ αναλογία για τον Μαυρίκιο στην πρόσφατη του γνωμοδότηση [12]. Μάλιστα, στη γνωμοδότηση του για την παράνομη κατοχή της Παλαιστίνης που εκδόθηκε τον Ιούλιο του 2024, το Διεθνές Δικαστήριο αναγνώρισε για πρώτη φορά ότι το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση σε περιπτώσεις ξένης κατοχής αποτελεί κανόνα αναγκαστικού δικαίου (παρά. 233) [13]. Αυτό σημαίνει ότι η Συνθήκη Εγκαθίδρυσης στο βαθμό που παραβιάζει το δικαίωμα του κυπριακού λαού στην αυτοδιάθεση μέσω της παραχώρησης των «ΚΠΒ» είναι αυτοδικαίως άκυρη.

Εδώ αναφύεται το ερώτημα, αφού λοιπόν έχουμε το διεθνές δίκαιο με το μέρος μας γιατί συνεχίζει η υφιστάμενη παράνομη κατάσταση; Πώς μπορεί να συνεχίζει το Ισραήλ τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη, να σκοτώνει παιδιά ασταμάτητα στον Λίβανο και να επιτίθεται μαζί με τις ΗΠΑ όποτε θέλει στο Ιράν; Εν τέλει, ποιος είναι ο ρόλος του διεθνούς δικαίου; Η μαρξιστική νομική θεωρία δίνει τις πιο πειστικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα αφού χωρίς να αναιρεί την κατά καιρούς βραχυπρόθεσμη τακτική χρησιμότητα του, μας προσκαλεί  να υπερβούμε την αυταπάτη περί ειρηνικού διεθνούς δικαίου και να κατανοήσουμε τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους σε ένα ιστορικό συνεχές με την ιμπεριαλιστική ειρήνη.

Μια εξαντλητική ανασκόπηση των μαρξιστικών προσεγγίσεων στο διεθνές δίκαιο εκφεύγει του παρόντος αλλά είναι χρήσιμο να παρατεθεί τουλάχιστον μια από τις πρώτες σοβαρές μαρξιστικές μελέτες για το διεθνές δίκαιο, αυτή του σοβιετικού θεωρητικού Γιεβκένι Πασουκάνις. Ο Πασουκάνις, εφαρμόζοντας τη γενική θεωρία του για το δίκαιο, γνωστή ως θεωρία της εμπορευματικής μορφής του δικαίου, στο τομέα του διεθνούς δικαίου, εστίασε στην ίδια την μορφή του διεθνούς δικαίου και όχι στο περιεχόμενο του. Σύμφωνα με τον Πασουκάνις το δικαιϊκό αρχέτυπο που καθορίζει την μορφή του δικαίου στον καπιταλισμό είναι το συμβόλαιο. Έτσι επιχειρηματολόγησε πως τα άτομα αποκτούν τυπική ισότητα, δηλαδή γίνονται ίσα νομικά υποκείμενα, ούτως ώστε να μπορούν να μπουν «ελεύθερα» σε μια συμβατική σχέση [14]. Βέβαια, ακολουθώντας τον Μαρξ [15], τονίζει ο Πασουκάνις, ότι ενώ τα άτομα αποκτούν τυπική ισότητα στη σφαίρα του πολιτικού, η πραγματική ανισότητα που εξακολουθεί να υπάρχει στη σφαίρα της κοινωνίας των πολιτών διαμορφώνει μια άνιση σχέση κατά την οποία αυτή η ασυμμετρία ισχύος μετουσιώνεται σε ασυμμετρία υποχρεώσεων κατά την σύναψη και εφαρμογή του συμβολαίου. Επεκτείνοντας αυτή την κριτική της μορφής του δικαίου στο διεθνές δίκαιο, ο Πασουκάνις τονίζει πως η τυπική ισότητα μεταξύ των κρατών μέσω της κρατικής κυριαρχίας δεν είναι παρά η ισότητα μεταξύ των ιμπεριαλιστών [16]. Ιδιαίτερα μετά το κίνημα αποαποικιοποίησης και την δημιουργία ανεξάρτητων κρατών στις πρώην αποικίες, η κυριαρχική ισότητα των κρατών όχι μόνο δεν αναιρεί αλλά συχνά και συσκοτίζει την πραγματική τους ανισότητα ισχύος. 

Αυτή η ανισότητα οδηγεί όχι μόνο στην σύναψη ετεροβαρών διεθνών συμβάσεων, όπως οι τρεις συνθήκες που σύναψε η Κυπριακή Δημοκρατία στις 16 Αυγούστου 1960, αλλά και εκδηλώνεται έντονα κατά τη διάρκεια εφαρμογής γενικά αποδεκτών κανόνων του διεθνούς δικαίου, όπως υποδεικνύει η βαθιά υποκριτική στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα δύο μέτρα και δύο σταθμά που εφαρμόζει για τους πολέμους σε Ουκρανία και Ιράν. Κόντρα στην εγγενή υποκρισία των ιμπεριαλιστών, οι λαοί γνωρίζουν πως δεν θα τους σώσει το διεθνές δίκαιο αλλά η πάλη τους. Ο αγώνας για να αποχωρήσουν οι ιμπεριαλιστές και όλες οι βάσεις τους από το νησί μας συνεχίζεται. Για μια Κύπρο που δεν θα είναι συνένοχη στα εγκλήματα του Ισραήλ, του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά πραγματικά ελεύθερη και ανεξάρτητη, μια Κύπρο που θα στέκεται πλάι σε κάθε λαό της περιοχής που παλεύει για το δίκιο του.

[1] Για τις διαπραγματεύσεις σχετικά με τις λεγόμενες «ΚΒΒ» μεταξύ των Κυπρίων αντιπροσώπων και του Ηνωμένου Βασιλείου βλέπε Αχιλλέας Κ. Αιμιλιανίδης, Μια μακρόσυρτη παρτίδα σκάκι: Οι μυστικές διαπραγματεύσεις για τις βρετανικές βάσεις (1959-1960) (Ιππασός 2021).

[2] Γιώργος Γεωργίου, «British Bases in Cyprus and Signals Intelligence», Études helléniques / Hellenic Studies, 19(2) (2011) 121-130.

[3] Για μια πλήρη συζήτηση, βλέπε Nasia Hadjigeorgiou, «Decolonizing Cyprus 60 Years after Independence: An Assessment of the Legality of the Sovereign Base Areas» (2022) 33 European Journal of International Law 1125-1152.

[4] Τμήμα 2(Ι) της δήλωσης της κυβέρνησης της Αυτής Μεγαλειότητος σχετικά με τη διαχείριση των Περιοχών των Κυρίαρχων Βάσεων, που είναι οι περιοχές που αναφέρονται στο άρθρο 1 της Συνθήκης για την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας οι οποίες παραμένουν υπό την κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου, η οποία επισυνάπτεται ως Παράρτημα «Ο» στη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης. Στην ίδια διακήρυξη η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου δεσμεύτηκε επίσης να μην «ιδρύει και να μην διαχειρίζεται «αποικίες», Τμήμα 2(ΙΙ).

[5] Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (Σύγχρονη Εποχή 1994).

[6] ‘Συμφωνία ορόσημο μεταξύ Κ.Δ και Βρετανίας’, Philenews (10 Μαΐου 2022) https://www.philenews.com/eidiseis/article/530264/simfonia-orosimo-metaxi-k-d-ke-vretanias.

[7] R (on the Application of Tag Eldin Ramadan Bashir and Others) v. Secretary of State for the Home Department, [2018] UKSC 45, παράγραφος 69. Η θέση αυτή αντικατοπτρίζεται επίσης στη νομολογία των δικαστηρίων των «ΚΠΒ», βλ. Antoniades and Others v. Administrator of the Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia (Judicial Review 2 of 2013) (SBA Senior Judges’ Court).

[8] Graham Thomas Preece κατά Εστίας Ασφαλιστικής (1991) 1 CLR 568, που επιβεβαιώθηκε πρόσφατα στην υπόθεση Χειμώνας Χαράλαμπος (2016) 1 CLR 395.

[9] Ψήφισμα 174 της Βουλής των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας (22 Μαρτίου 2012)

[10] https://www.haaretz.com/israel-news/security-aviation/2023-10-31/ty-article-magazine/.premium/osint-third-u-s-naval-group-arrives-in-mideast-countries-prep-to-evacuate-thousands/0000018b-854f-d805-a98f-b5df147e0000.

[11] https://www.declassifieduk.org/britain-has-flown-50-spy-missions-over-gaza-in-support-of-israel/.

[12] Διεθνές Δικαστήριο, Γνωμοδότηση σχετικά με τις νομικές συνέπειες του διαχωρισμού του Αρχιπελάγους Τσάγκος από τον Μαυρίκιο το 1965 (25 Φεβρουαρίου 2019).

[13] Διεθνές Δικαστήριο, Γνωμοδότηση σχετικά με τις νομικές συνέπειες της κατοχής της Παλαιστίνης από το Ισραήλ  (19 Ιουλίου 2024). 

[14] Evgeny Pashukanis, The General Theory of Law and Marxism στο Pashukanis: Selected Writings on Marxism and Law, Piers Beirne & Robert Sharlet (trans) (Academic Press 1980) 96.

[15] Καρλ Μαρξ, Για το Εβραϊκό Ζήτημα (Οδυσσέας 1978) 5-114. 

[16]Evgeny Pashukanis, The General Theory of Law and Marxism στο Pashukanis: Selected Writings on Marxism and Law, Piers Beirne & Robert Sharlet (trans) (Academic Press 1980) 172