Εκρηκτική επιτυχία φαίνεται να σημειώνει η κινηματογραφική μεταφορά του έπους της «Οδύσσειας» του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν συγκεντρώνοντας 264 εκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως κατά το πρώτο τριήμερο προβολής της και καλύπτοντας επιτυχώς το υπέρογκο κόστος παραγωγής της.

Συγκεκριμένα, ο προϋπολογισμός της ταινίας αγγίζει τα 250 εκατομμύρια δολάρια (για την κάλυψη του κόστους απαιτούνται παγκόσμιες εισπράξεις άνω των 500 με 600 εκατομμυρίων μόνο για να γίνει απόσβεση).

Η κινηματογραφική αποτύπωση του ομηρικού έπους των περίπου 12.000 στίχων προβάλλεται σε περισσότερες από δώδεκα χιλιάδες τοποθεσίες παγκοσμίως, με τις ειδικές αίθουσες μεγάλου φορμάτ να συνεισφέρουν το ήμισυ των συνολικών εισπράξεων στη Βόρεια Αμερική.

Μπορεί στην Ελλάδα η συζήτηση γύρω από την ταινία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να γυρίζει γύρω από τις αλλαγές που έκανε ο σκηνοθέτης κατά την κινηματογραφική μεταφορά, το χρώμα δέρματος της «Ωραίας Ελένης», την απουσία Ελλήνων ηθοποιών από το κάστινγκ, ωστόσο υπάρχει ένα πολύ σημαντικότερο πολιτικό ζήτημα που κρύβεται από πίσω.

Κάμερες σε εδάφη που αναμένουν την απελευθέρωση από την αποικιοκρατία

Σκηνές της ταινίας γυρίστηκαν στην περιοχή Ντάχλα, στη Δυτική Σαχάρα, έδαφος που ελέγχεται από το Μαρόκο αλλά θεωρείται από τον ΟΗΕ «μη αυτοδιοικούμενη περιοχή». Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σαχάρας (FiSahara) κατηγόρησε δημόσια την παραγωγή ότι, έστω άθελά της, συμβάλλει στη νομιμοποίηση της μαροκινής κατοχής και κάλεσε ακόμη και σε διεθνές μποϊκοτάζ της ταινίας. Ειδικότερα, η περιοχή παραμένει στον επίσημο κατάλογό με τα εδάφη που εξακολουθούν να αναμένουν την απελευθέρωση από την αποικιοκρατία.

Όπως περιγράφει το Jacobin.gr, η ισπανική αποικία του Φρανθίσκο Φράνκο διατηρήθηκε ακόμη και όταν άλλες ευρωπαϊκές αποικίες κέρδισαν την ελευθερία τους, και δεν απέκτησε την ανεξαρτησία της ούτε μετά τον θάνατο του δικτάτορα το 1975. Αντίθετα, οι γειτονικές χώρες Μαρόκο και Μαυριτανία εισέβαλαν —με τουλάχιστον το 40% του πληθυσμού των Σαχράουι εκείνης της εποχής να διαφεύγει στη γειτονική Αλγερία για να γλιτώσει από την εκστρατεία βομβαρδισμών της μαροκινής πολεμικής αεροπορίας. Μισό αιώνα αργότερα, 173.000 Σαχραουί παραμένουν ακόμη σε αλγερινά στρατόπεδα προσφύγων.

Οι γηγενείς Σαχραουί που ζουν υπό μαροκινή κατοχή υπόκεινται σε ένα από τα λιγότερο ελεύθερα πολιτικά συστήματα στον πλανήτη, σύμφωνα με την κατάταξη του οργανισμού Freedom House.

Τα γυρίσματα ταινίας στη Δυτική Σαχάρα θα ήταν αδιανόητα πριν από το 2020, όταν ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έσπασε δεκαετίες εξωτερικής πολιτικής και αναγνώρισε την παράνομα εγκαθιδρυμένη κυριαρχία του Μαρόκου επί του εδάφους. Η απόφαση ήρθε στα πλαίσια της ομαλοποίησης των σχέσεων του Μαρόκου με το γενοκτονικό κράτος απαρτχάιντ του Ισραήλ.

Tο ανώτατο δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει λάβει επίσης αποφάσεις που βασίζονται στον ισχυρισμό αυτό, στο πλαίσιο εμπορικών συμφωνιών μεταξύ ΕΕ και Μαρόκου. Την τελευταία δεκαετία, έχει αποφανθεί επανειλημμένα ότι η Δυτική Σαχάρα είναι ένα έδαφος με «χωριστό και διακριτό» καθεστώς από το Μαρόκο και ότι νομικά οι πόροι του δεν μπορούν να αξιοποιηθούν χωρίς τη συγκατάθεση του λαού Σαχράουι.

Μετατρέποντας σε ταινία εδάφη που άλλοι αγωνιούν να επιστρέψουν

«Μεγαλώσαμε στους προσφυγικούς καταυλισμούς των Σαχράουι στην Αλγερία και σήμερα, ως κινηματογραφιστής των Σαχράουι από την κατεχόμενη πόλη της Ντάχλα, δεν μπορώ να εισέλθω ελεύθερα στην πατρίδα μου για να αφηγηθώ τις δικές μου ιστορίες», έγραφε ο σκηνοθέτης Μπραχίμ Σαγκάφ στο πλαίσιο της διαδικτυακής καμπάνιας που οργάνωσε το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Δυτικής Σαχάρας.

Και συνέχιζε: «Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση πίσω από το εξής τοπίο: ενώ μερικοί προνομιούχοι άνθρωποι, όπως ο Νόλαν, μπορούν να το μετατρέψουν σε ταινία, άλλοι εξακολουθούν να περιμένουν την ημέρα που θα μπορέσουμε απλώς να επιστρέψουμε εκεί».

«Όταν ο Κρίστοφερ Νόλαν πατήσει στο κόκκινο χαλί καθ’ οδόν προς την προβολή της πρεμιέρας, θα πατήσει επίσης και επί του Διεθνούς Δικαίου», τόνισε η εκτελεστική διευθύντρια του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Δυτικής Σαχάρας Μαρία Καριόν, τον περασμένο μήνα. «Ζητούμε από το κοινό να αντιμετωπίσει αυτήν την ταινία όπως θα αντιμετώπιζε μια ταινία γυρισμένη στην κατεχόμενη Ουκρανία με τις άδειες του [Βλαντιμίρ] Πούτιν, ή στους παράνομους οικισμούς στην Παλαιστίνη με την ευλογία του [Μπενιαμίν] Νετανιάχου».

Η ακτιβίστρια Γκαλιά Τζίμι έστειλε με τη σειρά της το εξής μήνυμα προς του δημιουργούς της ταινίας: «Κ. Νόλαν: Είμαι υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Μαρόκο με εξαφάνισε για 3 χρόνια και 7 μήνες σε μια μυστική φυλακή στην κατεχόμενη Ελ Αιούν».

Το 2024, η μη κυβερνητική οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα CODESA εξέδωσε έκθεση που κατέγραφε δεκάδες παραβάσεις που διαπράχθηκαν από τις μαροκινές δυνάμεις ασφαλείας εκείνο το έτος. Αυτές περιελάμβαναν, μεταξύ άλλων, την επαναλαμβανόμενη βίαιη καταστολή ειρηνικών διαμαρτυριών, την παρενόχληση και την αυθαίρετη κράτηση ακτιβιστών, καθώς και τους ύποπτους θανάτους υπό κράτηση τριών πολιτών Σαχράουι.

Τον Νοέμβριο του 2023, η Ομάδα Εργασίας του ΟΗΕ για την Αυθαίρετη Κράτηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι κρατήσεις δύο ντουζίνων ακτιβιστών και δημοσιογράφων των Σαχραουί, οι οποίοι κρατούνται από την εποχή του καταυλισμού διαμαρτυρίας Gdeim Izik το 2010, ήταν παράνομες. Διαπίστωσε επίσης ότι, στην περίπτωση 18 φοιτητών ακτιβιστών που συνελήφθησαν το 2016, χρησιμοποιήθηκαν βασανιστήρια για την απόσπαση ομολογιών.

«Ζούμε τη δική μας “Οδύσσεια” εδώ και πάνω από 50 χρόνια»

Τα γυρίσματα της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν στη Ντάχλα της Δυτικής Σαχάρας επέκρινε έντονα ο Σαχράουι καλλιτέχνης Μοχάμεντ Σλεϊμάν Λαμπάτ με άρθρο του στον βρετανικό Guardian με τίτλο «Η ταινία “Οδύσσεια” του Κρίστοφερ Νολαν χρησιμοποιεί κατεχόμενη γη για κινηματοφραφικό σετ. Μοιάζει με προδοσία», τονίζοντας ότι η παραγωγή συνέβαλε στη νομιμοποίηση της μαροκινής παρουσίας στην περιοχή.

Η παρέμβαση του έρχεται να προστεθεί στις αντιδράσεις που εκφράστηκαν το καλοκαίρι του 2025, με κείμενο που υπέγραψαν εκατοντάδες καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζητώντας από τον σκηνοθέτη και τη Universal να αναγνωρίσουν ότι τα γυρίσματα έγιναν χωρίς τη συγκατάθεση του λαού των Σαχράουι και είτε να μη χρησιμοποιήσουν τις σκηνές είτε να ζητήσουν τη συναίνεση των εκπροσώπων του λαού των Σαχράουι. Μεταξύ των υπογραφόντων ήταν ο Χαβιέρ Μπαρδέμ, ο Πέδρο Αλμοδόβαρ, η Γκρέτα Τούνμπεργκ και άλλοι.

Στο κείμενό του ο Λαμπάτ σημειώνει χαρακτηριστικά: «Οι Σαχράουι είναι αποτροπιασμένοι που σκηνές από την ταινία “Οδύσσεια”, διασκευή του ομηρικού έπους που ασχολείται με θέματα εκτοπισμού, χωρισμού της οικογένειας, προδοσίας και βασανιστικού, δεκαετούς αγώνα για την επιστροφή στην πατρίδα, γυρίστηκαν στα εδάφη μας. Η ειρωνεία θα ήταν κωμική αν δεν ήταν τόσο τραγική: εμείς, ο λαός των Σαχράουι, του οποίου η γη χρησιμοποιήθηκε για τη μαγνητοσκόπηση τμημάτων της “Οδύσσειας”, ζούμε τη δική μας βάναυση οδύσσεια εδώ και πάνω από 50 χρόνια.»

Ο Νόλαν δεν έχει απαντήσει δημόσια στις κατηγορίες. Αυτό όμως που έχει δηλώσει, μέσω του περιβάλλοντός του, είναι πως η εμμονή του με το πραγματικό ήταν αυτή που τον έκανε να επιλέξει συγκεκριμένες τοποθεσίες για τα γυρίσματα. Ο σκηνοθέτης επέμεινε να γυριστούν σκηνές μέσα στο Σπήλαιο του Νέστορα στη Μεσσηνία, σε ελληνικές ακτές, σε κάστρα, σε απομονωμένα τοπία της Ισλανδίας και της Σκοτίας, επιδιώκοντας οι ηθοποιοί να βιώσουν τις ίδιες δυσκολίες που θα αντιμετώπιζαν οι ήρωες του Ομήρου.