«Η συνήθεια να μιλάμε για να μην πούμε τίποτα, να χανόμαστε μέσα σε λάθος προβλήματα, ν’ ακούμε αυτούς που μιλάνε έτσι και δρούνε αλλιώς, ν’ αφηνόμαστε στη φθορά της καθημερινής μαλακίας και της μονότονης επανάληψης είναι ένας ακόμα τρόπος για να εμποδίζεται ο καθένας ν’ αναγνωρίσει τα πραγματικά του συμφέροντα μέσα στα πάθη του και την επιθυμία του γι’ αυθεντική ζωή

Ραούλ Βανεγκέμ, Από την άγρια απεργία στη γενικευμένη αυτοδιεύθυνση

 

 

Γράφοντας πριν από σχεδόν έναν χρόνο  για την οριστική έκδοση της Μανίας με την Άνοιξη  του Άρη Μαραγκόπουλου, συνόψιζα επιγραμματικά: «Με τον τρόπο αυτό δεν προσφέρει απλώς τη δυνατότητα επιστροφής σε ένα από τα πιο καίρια μυθιστορήματα των αρχών του αιώνα (πρώτη έκδοση: Ελληνικά Γράμματα, 2006), αλλά και ένα κλειδί για την πληρέστερη κατανόηση του έργου του από το 2006 έως και σήμερα». Ένα χρόνο μετά, η έκδοση του Τερατώδους κ. Μπεν έρχεται να προεκτείνει αυτήν την παρατήρηση, αλλά με έναν τρόπο ολότελα διαφορετικό: ο Μαραγκόπουλος προσφέρει εκ νέου μια σύνοψη των βασικών προβληματικών που τον απασχολούν ήδη από την Τριλογία του ΄80, χρησιμοποιώντας ωστόσο μια καινοφανή μορφική λύση στην υλοποίηση της πρόθεσής του, αποδεικνύοντας έτσι ακόμα μια φορά τη μοντερνιστική προσήλωση στον πειραματισμό, προβοκάροντας ταυτόχρονα με δημιουργικό τρόπο τον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη.

Το πρώτο σοκ του εν λόγω αναγνώστη προκύπτει ήδη κατά την πρώτη, απλώς οπτική, επαφή με το βιβλίο. Τι είναι αυτό το μείγμα κειμένου, σχεδίου, φωτογραφίας, κόμικ, επεξεργασμένης φωτογραφίας που έχει μπροστά του; Πώς οργανώνεται και τι θέλει από αυτόν;

Στον προσδιορισμό της φύσης του υβριδίου ο δρόμος του αναγνώστη αποδεικνύεται δύσβατος. Έχει να αντιμετωπίσει τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικούς προσδιορισμούς που περιβάλλουν παρακειμενικά το έργο: «Νουβέλα σε  μορφή κόμικς» και «νουβέλα σε μορφή graphic novel» χαρακτηρίζεται στα κείμενα που περιγράφουν το βιβλίο στην ιστοσελίδα του συγγραφέα, σκέτο νουβέλα στο εξώφυλλο, σκέτο graphic novel στον κολοφώνα της έκδοσης. Μοιάζει εδώ είτε ότι ο συγγραφέας θέλει να μας «κοροϊδέψει» με έναν ειρωνικό τρόπο παρόμοιο με αυτόν του Ρίτσου στο δικό του Τερατώδες αριστούργημα («Ύστερα βλέπεις φοβόμουνα αυτή τη ρυθμική αλληλουχία / έπρεπε διαρκώς ν’ αλλάζω θέση για νάμαι παρών / συμφωνώντας με τις ιστορικές αλλαγές ανανεώνοντας τα είδη της / κουζίνας») είτε ότι θέλει να αποσταθεροποιήσει εξαρχής τις βεβαιότητες κατάταξης του κειμένου.

Ο ίδιος ο συγγραφέας θα προσφέρει ωστόσο μια περιγραφή της πρόθεσής του ως προς τη μορφή του έργου που οργανώνει αυτόν τον κατακερματισμό της αναγνωστικής προσοχής:

«[Το βιβλίο είναι] μια υβριδική αφήγηση που συνδυάζει, ζωγραφική εικόνα, σχέδιο, φωτογραφία, λογοτεχνικό κείμενο. Μια ιστορία που ξαναδιαβάζει τον Φρανκεστάιν της Μαίρης Σέλεϊ στο σήμερα της βιοηθικής και του ανανεωμένου φασισμού».

Αν και δεν παύουμε να παραμένουμε καχύποπτοι, κατά το δίδαγμα του Ζεράρ Ζενέτ, ως τις παρακειμενικές δηλώσεις -πόσο μάλλον όταν προ(σ)φέρονται από τον ίδιο τον συγγραφέα, δεν μπορούμε εδώ παρά να δούμε αυτή τη σύνοψη ως έναν χρήσιμο οδηγητικό μίτο για τον προσδιορισμό  του βιβλίου.

Η μορφή είναι υβριδική για να συναρθρώνεται με το ιδιαίτερο περιεχόμενο που καλείται να μορφοποιήσει: Τι πιο τερατώδες από το μορφικά απροσδιόριστο; Όταν ο Μπεν χτυπά την πόρτα του Άρη (του συγγραφέα ως μυθιστορηματικού ήρωα -την πόρτα της έμπνευσής του θα έλεγε κανείς), αυτός θα βρεθεί μπροστά στο σοκ της διάδρασης με ένα πλάσμα που δεν θυμίζει τίποτα συγκεκριμένο, που είναι ένα… σχήμα κυριολεκτικά (που παίρνει διάφορες μορφές σαν το παιχνίδι-γρίφο οστομάχιον του Αρχιμήδη).

Ποιος είναι όμως ο Μπεν, Για τους τακτικούς θαμώνες του εργαστηρίου του Μαραγκόπουλου η απάντηση είναι εύκολη. Με τον Τερατώδη κ. Μπεν ο Μαραγκόπουλος επιστρέφει στον Βενιαμίν Σανιδόπουλο, τον ήρωα άλτερ έγκο του συγγραφέα, τον ήρωα άλτερ έγκο μιας ολόκληρης εποχής. Ωστόσο, ο Μαραγκόπουλος υπενθυμίζει:

«Υπάρχει μια «κρυφή» πλευρά στη δημιουργία του ήρωα κ. Σανιδόπουλου. Στα φοιτητικά χρόνια στο Παρίσι (1969-1974) οι πρώτες ανησυχίες του Ά. Μ.  είχαν να κάνουν περισσότερο με την εικαστική δημιουργία και λιγότερο με τη συγγραφική. Εκείνη την εποχή πρωτοσχεδιάστηκε μια φιγούρα σε μορφή comic strip, μια δικέφαλη για την ακρίβεια γεωμετρική φιγούρα στις σπασμωδικές κινήσεις της οποίας ο Ά. Μ. ενσωμάτωνε διάφορες αγωνίες του για το μέλλον. Λίγο αργότερα η φιγούρα αυτή πέρασε και στη ζωγραφική του»

 

Αυτή η φιγούρα είναι που εκτίθεται εδώ, μακριά από την κατοπινή μορφή του Σανιδόπουλου που έχει σάρκα, οστά και περιεχόμενο. Βλέπουμε εδώ έναν διαφορετικό Σανιδόπουλο από τον ώριμο Σανιδόπουλο της Μανίας, πιο πολύ έκφραση του μέσου προβληματικού ανθρωπότυπου της μεταπολεμικής εποχής, ευμετάβλητου στις επιρροές σαν το οστομάχιον.

Το στόρι της νουβέλας είναι απλό: κατά τη διάρκεια της χούντας ο Βενιαμίν, ένας φιλήσυχος νέος, πέφτει θύμα της αμερικανικής προπαγάνδας και βρίσκεται υποκείμενο ενός πειράματος που απανθρωποποιεί πολίτες και τους μετατρέπει σε θανάσιμες μηχανές. Τυχερός μέσα στην ατυχία του, ο Μπεν, όπως τον φωνάζουν, θα δραπετεύσει για να βρεθεί πάλι στην Ελλάδα, όπου με ιδανικό ακροατή τον Άρη θα εκθέσει τις περιπέτειές του.

Ο συγγραφέας πάντα πρόθυμος να μετατρέψει το τερατώδες σε αφήγηση σχηματοποιημένη όχι μόνο θα τον ακούσει αλλά θα γίνει και αδερφικός του φίλος. Επιπρόσθετα, θα βρεθεί μπροστά στη συνάντησή του με μια παλιά ερωμένη, στην αναθέρμανση του έρωτα που είναι, όπως φαίνεται, τυφλός (καθότι ο Μπεν φαίνεται και δεν φαίνεται, ανάλογα με το τι επιθυμεί -μία από τις τερατώδεις ιδιότητές του) και στη συμμετοχή του σε ένα ιδιότυπο μενάζ α τρουά. Η ιστορία ωστόσο δεν θα έχει χάπι εντ (ο αμερικανισμός του χάπι εντ εξάλλου λοιδορείται σε όλο το αφήγημα) και η τερατώδης φρικωδία θα κυριαρχήσει καταστρέφοντας τον Μπεν. Η απανθρωποποίηση είναι μια μη ανατρέψιμη διαδικασία.

Στο σύντομο αυτό στόρι θα χωρέσουν όλες οι συγγραφικές θεματικές του Μαραγκόπουλου: η συμπλοκή πολιτικής, ιστορίας και προσωπικού βίου, η προσπάθεια ενός θρυμματισμένου υποκειμένου να αντισταθεί στην απανθρωποίηση που η εξουσία προσπαθεί να επιβάλει, η συντροφικότητα και ο ελεύθερος έρωτας ως η πραγματωμένη (αλλά και εύκολα προδομένη) ουτοπία, η δημιουργία ως πράξη αντίστασης, η βία ως λύση αλλά και πρόβλημα την ίδια στιγμή, ειδικά όταν εκπίπτει στην αυτοδικία.

Ταυτόχρονα, ένα υποδόριο χιούμορ εμφιλοχωρεί σε σχεδόν κάθε πρόταση, καταστρέφοντας εν τη γενέσει της κάθε υπόνοια διδακτισμού που συχνά ο πολιτικός λόγος κρύβει. Ο τρόπος που ο Μπεν για παράδειγμα μεταμορφώνεται στο παιχνίδι της Μονόπολης για να διασχίσει την απόσταση ΗΠΑ-Ελλάδας δεν μπορεί παρά να κάνει και τον πιο δύστροπο αναγνώστη να γελάσει -πικρά βέβαια, αν συσχετίσει την ευρεία επιδραστικότητα του παιχνιδιού με την αμερικανική πολιτισμική ηγεμονία.

Και όλο αυτό το χιούμορ συνοψίζει υποδειγματικά το σημαντικότερο εντέλει χαρακτηριστικό του βιβλίου: την φρεσκάδα. Μια φρεσκάδα που αντικατοπτρίζει την προσήλωση στη δυνατότητα μια κριτικής του υπάρχοντος όχι από την πλευρά μιας μίζερης ηθικολογίας αλλά μιας παραγωγικής πραγμάτωσης των δυνάμεων του ανθρώπου που σχηματίζουν κοινότητες. Αυτήν την «αυθεντική ζωή» που επικαλείται και ο Ραούλ Βανεγκέμ (τον οποίο διάβαζα παράλληλα με τον Μαραγκόπουλο) και που ανθίσταται ακόμα και εν γνώσει της βεβαιότητας των επερχόμενων καταστροφών.