Το αρθρο δημοσιεύεται στα αγγλικά στο ΕU Observer και στα ελληνικά στο TPP

Στις αρχές του 2025, ο φωτορεπόρτερ Μάριος Λώλος κάλυπτε μια διαδήλωση στην Αθήνα για την τραγωδία των Τεμπών όταν ένας αστυνομικός πέταξε μια χειροβομβίδα κρότου-λάμψης προς το μέρος του. Τον χτύπησε στην αριστερή πλευρά του κεφαλιού του και εξερράγη δίπλα του. Ο αντίκτυπος του προκάλεσε μόνιμη απώλεια ακοής και τραυματισμό στο κεφάλι.

«Αν είχε εκραγεί μπροστά στο κεφάλι μου και όχι λίγο αργότερα, δεν θα μιλούσαμε αυτή τη στιγμή», μου λέει ο Λώλος, με φωνή βαριά από συγκίνηση.

Ο έμπειρος δημοσιογράφος και πρώην πρόεδρος της Ένωσης Φωτορεπόρτερ Ελλάδας πιστεύει ότι η χειροβομβίδα κρότου-λάμψης πετάχτηκε εναντίον του σκόπιμα. Βίντεο που επαλήθευσε η Διεθνής Αμνηστία επιβεβαιώνει τη μαρτυρία του και υποδηλώνει ότι στοχοποιήθηκε από πρόθεση.

Η εμπειρία του Λωλού δεν είναι μεμονωμένη. Αντίθετα, αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου στο οποίο το δικαίωμα στην ειρηνική διαμαρτυρία στην Ελλάδα παραβιάζεται κατάφορα τόσο στο επίπεδο της νομοθεσίας όσο και στην πράξη. Οι δημοσιογράφοι βρίσκονται συχνά στη γραμμή πυρός μαζί με ειρηνικούς διαδηλωτές που κρατούνται αυθαίρετα, ποινικοποιούνται και υπόκεινται σε παράνομη χρήση βίας από αστυνομικούς. Οι σωματικές και ψυχολογικές βλάβες που υφίστανται μπορεί να αλλάξουν τη ζωή τους για πάντα.

Η μαρτυρία του Μάριου Λώλου, μαζί με πάνω από πενήντα άλλες, περιλαμβάνεται σε νέα έκθεση που δημοσιεύει σήμερα η Διεθνής Αμνηστία. Η έρευνά μας διαπιστώνει ότι αυτές οι ανησυχητικές καταχρήσεις υποστηρίζονται από τη νομοθεσία για τις διαδηλώσεις που δεν συμμορφώνεται με τα διεθνή και περιφερειακά πρότυπα, καθώς και από μια επίμονη κουλτούρα ατιμωρησίας για τις καταχρήσεις αστυνομικών κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων.

Η έκθεση, που βασίζεται σε δύο χρόνια έρευνας, περιλαμβάνει σειρά μαρτυριών που περιγράφουν πως η ελληνική αστυνομία χρησιμοποιούσε χειροβομβίδες κρότου-λάμψης συχνά απευθείας εναντίον ειρηνικών διαδηλωτών και δημοσιογράφων, πάνω από τα κεφάλια τους ή στα πόδια τους, ή πετώντας τες μέσα σε πλήθος ατόμων.

Οι χειροβομβίδες κρότου-λάμψης είναι επίσης γνωστές ως συσκευές αποπροσανατολισμού, απόσπασης της προσοχής ή πυροτεχνικές συσκευές, “flash bangs”, χειροβομβίδες κρούσης ή κλονισμού. Έχουν σχεδιαστεί για να αιφνιδιάζουν, να αποπροσανατολίζουν προσωρινά και να τυφλώνουν άτομα μέσω έντονης έκθεσης σε ήχο και φως, μεταξύ άλλων επιδράσεων.

Η χρήση χειροβομβίδων κρότου-λάμψης, συσκευών στρατιωτικού τύπου, συστηματικά προκαλεί στα θύματα εγκαύματα, απώλεια ή βλάβη της ακοής, καθώς και άλλους τραυματισμούς από έκρηξη και θραύσματα. Η χρήση τους εναντίον πλήθους διαδηλωτών μπορεί να προκαλέσει πανικό και συνωστισμό, και είναι γνωστό ότι έχουν προκαλέσει πυρκαγιές.

Ο τύπος χειροβομβίδας κρότου-λάμψης που χρησιμοποιεί η ελληνική αστυνομία εκπέμπει ηχητική ένταση 170 ντεσιμπέλ, δυνατότερη από έναν κινητήρα αεροπλάνου σε κοντινή απόσταση. Τον Μάιο του 2022, ο φοιτητής Γιώργος Μαύρος υπέστη διάτρηση τυμπάνου, απώλεια ακοής, τραυματισμό στο κεφάλι καθώς και πληγές και εγκαύματα, όταν αστυνομικοί χρησιμοποίησαν χειροβομβίδες κρότου-λάμψης κατά τη διάρκεια ειρηνικής φοιτητικής διαδήλωσης στη Θεσσαλονίκη. Όταν τον συνάντησα φέτος, μου είπε ότι «η αίσθηση ήταν σαν να με είχε χτυπήσει μια μεγάλη σιδερένια ράβδος». Τέσσερα χρόνια μετά, εξακολουθεί να υποφέρει από τις σωματικές και ψυχολογικές συνέπειες του τραυματισμού. Μου είπε πώς νιώθει άγχος και φόβο στον ήχο δυνατών κρότων και έχει σε μεγάλο βαθμό σταματήσει να συμμετέχει σε διαδηλώσεις.

Η Διεθνής Αμνηστία επαλήθευσε βίντεο με παράνομη χρήση χειροβομβίδων κρότου-λάμψης από αστυνομικούς τον Οκτώβριο του 2025 δίπλα σε καφέ όπου κόσμος καθόταν έξω. Συνέβη αμέσως μετά τη διάλυση διαδήλωσης στην Αθήνα από την αστυνομία. Περαστικοί βρέθηκαν παγιδευμένοι στο χάος.

Η έκθεση τεκμηριώνει επίσης την παράνομη χρήση γκλοπ από αστυνομικούς που χτυπούσαν ειρηνικούς διαδηλωτές, κυνηγούσαν διαδηλωτές σε λεγόμενες «εφόδους με γκλοπ», και χτυπούσαν άτομα που βρίσκονταν ήδη υπό αστυνομικό έλεγχο. Τεκμηριώνει την επιβλαβή κατάχρηση χημικών δακρυγόνων ουσιών και  οχημάτων με εκτοξευτήρες νερού εναντίον διαδηλωτών, καθώς και την παράνομη χρήση βίας κατά τη σύλληψη ή/και κράτηση και από ομάδες δίκυκλης αστυνόμευσης. 

Παρόλα αυτά που έχουν περάσει, τα θύματα αγωνίζονται συχνά να αποκτήσουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Οι δράστες συχνά δεν τιμωρούνται, ενώ οι έρευνες που ανοίγουν μπορεί να διαρκέσουν χρόνια. Υπάρχουν πολλοί άλλοι παράγοντες που μπορεί να παρεμποδίσουν τη λογοδοσία, όπως ελλιπείς πειθαρχικές έρευνες, η αδυναμία των ποινικών ερευνών να εντοπίσουν τους δράστες, ορισμένες δικαστικές αποφάσεις που κινδυνεύουν να νομιμοποιήσουν την παράνομη βία, και η αποτυχία και η αποτυχία των μονάδων αποκατάστασης της τάξης να φέρουν εμφανή διακριτικά. Παράλληλα, ο Εθνικός Μηχανισμός Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ) δεν διαθέτει επαρκές προσωπικό και πόρους για να διεξάγει περισσότερες δικές του έρευνες.

Αντιμέτωπος με αυτές τις προκλήσεις, ο Μάριος Λώλος είναι σκεπτικός για τις πιθανότητές του να αποδοθεί δικαιοσύνη για τον τραυματισμό του, παρόλο που κατέθεσε καταγγελία στην ΕΜΗΔΙΠΑ και έχει κινηθεί ποινική διαδικασία. Η αστυνομία έχει επίσης κινήσει πειθαρχική έρευνα για το περιστατικό. Αλλά ο Λώλος έχει ξαναπεράσει από αυτό. Το 2012 του έσπασαν το κρανίο και υπέστη απειλητικούς για τη ζωή του τραυματισμούς στο κεφάλι όταν αστυνομικός των ΜΑΤ τον χτύπησε με γκλοπ σε διαδηλώσεις κατά της λιτότητας. Αν και διοικητικά δικαστήρια επιβεβαίωσαν ότι το κράτος ευθύνεται για τους τραυματισμούς του, ούτε ένας αστυνομικός δεν έχει λογοδοτήσει παρά τις πειθαρχικές και ποινικές έρευνες. Η εμπειρία του με την αστυνομική ατιμωρησία αντικατοπτρίζεται σε εκείνη πολλών συναδέλφων του. 

Η βλάβη που προκαλεί η ελληνική αστυνομία με την παράνομη χρήση βίας σε διαδηλώσεις, σε συνδυασμό με τα συντριπτικά επίπεδα ατιμωρησίας για αστυνομικές καταχρήσεις, απειλεί να έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα στο δικαίωμα στην ειρηνική διαμαρτυρία, ωστόσο ο Λώλος και άλλα θύματα αρνούνται να φιμωθούν.

Παρόλα αυτά, η συμμετοχή ή η κάλυψη ειρηνικών διαδηλώσεων δεν πρέπει να απαιτεί από τους ανθρώπους να διακινδυνεύουν τη ζωή τους. Η νομοθεσία για τις διαδηλώσεις στην Ελλάδα πρέπει να μεταρρυθμιστεί και οι καταχρηστικές αστυνομικές πρακτικές και η ατιμωρησία πρέπει να τερματιστούν. Η χρήση χειροβομβίδων κρότου-λάμψης πρέπει να περιοριστεί αποκλειστικά σε επιχειρήσεις υψηλού κινδύνου, όπως οι ομηρίες. Πρέπει να απαγορευτεί η χρήση τους στην αστυνόμευση των διαδηλώσεων και άλλων δημόσιων συναθροίσεων. Οι συσκευές στρατιωτικής χρήσης δεν έχουν θέση στην αστυνόμευση των διαδηλώσεων στην Ελλάδα ή οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.