Ο Αντόνιο Γκουτέρες ανέφερε ότι η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση απειλών, ενώ οι μηχανισμοί συλλογικής δράσης υφίστανται αυξανόμενη πίεση.

Σε μια ομιλία γεμάτη από απογοήτευση, αλλά και με αναλαμπές ελπίδας, ο Αντόνιο Γκουτέρες ανέφερε ότι κατά την τελευταία δεκαετία, η οποία καλύπτει σε μεγάλο βαθμό τη δεκαετή θητεία του, «ξέσπασαν πόλεμοι με καταστροφικές συνέπειες και συνεχίστηκαν με απεχθή σκληρότητα. Οι άμαχοι έγιναν στόχος. Τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατήθηκαν. Η πείνα χρησιμοποιήθηκε ως όπλο. Ανθρωπιστές σκοτώθηκαν. Το διεθνές δίκαιο παραμερίστηκε».

Συνέχισε περιγράφοντας πως «τα γεωπολιτικά χάσματα έχουν βαθύνει. Οι ανισότητες έχουν ενταθεί. Η εμπιστοσύνη έχει κλονιστεί. Η κλιματική κρίση μετατράπηκε από μακρινή προειδοποίηση σε καθημερινή πραγματικότητα. Και η τεχνητή νοημοσύνη εξελίχθηκε με μια ταχύτητα που αιφνιδίασε ακόμη και εκείνους που την δημιούργησαν».

Χωρίς να κατονομάσει το Ισραήλ, κρατώντας ίσες αποστάσεις, είπε ότι αυτό που ακολούθησε την επίθεση της Χάμας τον Οκτώβριο του 2023 «ήταν μια σφαγή εναντίον των Παλαιστινίων στη Γάζα, με κλίμακα θανάτων και καταστροφής που δεν έχω ξαναδεί σε όλα τα χρόνια που υπηρετώ ως γενικός γραμματέας».

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ομιλίας του, ο 77χρονος Πορτογάλος πολιτικός και διπλωμάτης υποστήριξε ότι ένα πολυμερές σύστημα με επίκεντρο έναν εκ νέου αντιπροσωπευτικό ΟΗΕ αποτελεί τον μόνο τρόπο αντιμετώπισης αυτής της νέας σύγκλισης προβλημάτων. Ωστόσο, προειδοποίησε πως «την ίδια στιγμή που η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει μια άνευ προηγουμένου σύγκλιση απειλών, οι μηχανισμοί μας για συλλογική δράση βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση».

Χωρίς να αναφερθεί ούτε μία φορά στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, είπε ότι αυτό που απαιτείται είναι «η αναγνώριση, ειδικά από τις υπερδυνάμεις, ότι η δύναμή τους δεν είναι και τόσο “υπερ-”. Η δύναμή τους έχει όρια. Τα γεγονότα των τελευταίων ετών το έχουν καταστήσει απολύτως σαφές. Η στρατιωτική δύναμη από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει την ειρήνη. Η οικονομική δύναμη από μόνη της δεν μπορεί να εγγυηθεί τη σταθερότητα. Και η τεχνολογική δύναμη από μόνη της δεν μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια».

Ήταν ζωτικής σημασίας να αποφευχθούν οι ηγεμονικές τάσεις και αυτό που ο Γκουτέρες περιέγραψε ως το «μεγάλο ρήγμα» – η διαίρεση του κόσμου σε δύο αντίπαλα μπλοκ με ξεχωριστά οικονομικά, τεχνολογικά και συστήματα ασφάλειας.

Η καθοριστική πρόκληση της εποχής, όπως κρίνει ο ίδιος, ήταν ότι η παγκόσμια διακυβέρνηση, αντανακλώντας τις πραγματικότητες εξουσίας μιας περασμένης εποχής, δεν προσαρμοζόταν στον τρόπο με τον οποίο αναδιανέμεται η εξουσία μεταξύ και εντός των κρατών.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται «μια εξαιρετική μεταφορά εξουσίας από τις κυβερνήσεις προς μια χούφτα ιδιωτικών εταιρειών και ατόμων. Η επιρροή τους εκτείνεται πλέον στην πολιτική, την οικονομία, τις ροές πληροφοριών, την τεχνολογική ανάπτυξη και τον χώρο της κοινωνίας των πολιτών, από τον οποίο εξαρτώνται οι κοινωνίες», ανέφερε. «Οι άνθρωποι παραχωρούν ολοένα και περισσότερο την εξουσία στις μηχανές – με τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και τα θανατηφόρα αυτόνομα όπλα να μετατρέπονται από επιστημονική φαντασία σε στρατιωτική πραγματικότητα».

Η επιλογή τώρα είναι αν ο κόσμος θα συνεχίσει να κατακερματίζεται με αυξανόμενες εντάσεις, συναλλακτικό πνεύμα και συρρίκνωση της συνεργασίας ή αν θα αλλάξει πορεία προς ένα πολυμερές σύστημα με επίκεντρο έναν ΟΗΕ που θα είναι ισορροπημένος και αντιπροσωπευτικός. «Η δοκιμασία που έχουμε μπροστά μας είναι αν η εξουσία θα ασκείται σύμφωνα με το νόμο – ή πέρα από αυτόν», είπε ο Γκουτέρες. «Πρέπει να περάσουμε αυτή τη δοκιμασία. Πρέπει να υπερασπιστούμε το Χάρτη χωρίς διπλά πρότυπα. Να προστατεύσουμε τους πολίτες χωρίς εξαίρεση», συνέχισε.

Προέτρεψε τους ηγέτες του κόσμου να σταματήσουν να αφήνουν τους αμάχους να πληρώνουν το τίμημα για τις αλυσιδωτές συγκρούσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Ζητώντας -έτσι γενικά- να σταματήσουν οι εχθροπραξίες και να αρχίσει η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, επισήμανε ότι το Διεθνές Δικαστήριο είχε διατάξει πέρυσι να επιτραπεί στον ΟΗΕ να εκπληρώσει τις αποστολές του στη Γάζα.

«Εν τω μεταξύ, η βία, οι εκτοπισμοί και η επέκταση των εποικισμών στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη καταστρέφουν το δρόμο προς την ειρήνη και δημιουργούν το φάσμα της εθνοκάθαρσης. Δεν μπορούμε να αφήσουμε τη λύση των δύο κρατών να εξαφανιστεί μπροστά στα μάτια μας», είπε.

Στην Ουκρανία, ανέφερε ο Γκουτέρες, «η πλήρης εισβολή της Ρωσίας έχει υποβάλει μια κυρίαρχη χώρα σε έναν βίαιο πόλεμο, σε κατάφωρη παραβίαση του Χάρτη». Ωστόσο, προειδοποίησε επίσης ότι «σε ορισμένες περιοχές της Ρωσίας, κατοικίες, συστήματα ενέργειας και ύδρευσης, καθώς και τα μέσα μεταφοράς, έχουν υποστεί επανειλημμένες επιθέσεις, απειλώντας τις αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων και ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο».

«Εδώ και δεκαετίες», είπε, «οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες αντιμετωπίζουν την ατμόσφαιρα ως ανοιχτό υπόνομο – και επωφελούνται από τις συνέπειες. Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, πέντε μεγάλες δυτικές πετρελαϊκές εταιρείες έχουν αποκομίσει κέρδη σχεδόν μισού τρισεκατομμυρίου δολαρίων. Συγκρίνετε αυτό το ποσό με τα μόλις 34 δισεκατομμύρια δολάρια της διεθνούς δημόσιας χρηματοδότησης για την προσαρμογή των αναπτυσσόμενων χωρών κατά το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν στοιχεία».

Πρόσθεσε: «Με ένα υπερμεγέθη φαινόμενο Ελ Νίνιο να πλησιάζει την ανθρωπότητα, οι απλοί άνθρωποι πληρώνουν περισσότερα για την ενέργεια, τα τρόφιμα και τις ασφάλειες». «Η ισότητα δεν είναι όνειρο. Είναι μια απόφαση», είπε. «Αν μπορούν να αλλάξουν τα Ηνωμένα Έθνη, το ίδιο μπορούν και οι επιχειρήσεις, τα κοινοβούλια, οι κυβερνήσεις, οι ειρηνευτικές διαδικασίες.»