Θα χρειαζόταν ένα πολύ μακροσκελέστερο κείμενο για να σχολιάσει κανείς στο σύνολό τους τα γόνιμα και τα αμφισβητήσιμα σημεία του.

Η απολογητική του κρατισμού και ο διάχυτος αντιδυτικισμός του συγγραφέα συγκαταλέγονται σίγουρα στα αρνητικά. Ο κρατισμός του στρέφεται μάλλον νοσταλγικά στο παρελθόν, στην ΕΣΣΔ και στη μεταπολεμική «χρυσή τριακονταετία», και βρίσκει τη σύγχρονη εκδοχή του στην Κίνα μετά το 1978. Όσο για τον αντιδυτικισμό, η «Δύση» λειτουργεί κυρίως ως στόχος κριτικής, μαζί με ένα αλληθώρισμα προς κάποιον «Νότο», τη Ρωσία και την Κίνα.

Αν και γράφει στο όνομα της βιωσιμότητας, φαίνεται να «ξεχνά» την κατεξοχήν δυτική καταγωγή τόσο της σύγχρονης πολιτικής οικολογίας όσο και της κατά έναν αιώνα παλαιότερης σοσιαλιστικής θεωρίας. Ήταν και οι δύο μορφές διαλεκτικής άρσης: ξεπερνούσαν, αλλά ταυτόχρονα ενσωμάτωναν σε ανώτερο επίπεδο, τα στοιχεία της σκέψης που κριτίκαραν.

Δεν λέει κανείς κάτι καινούργιο αν σημειώσει, π.χ., ότι ο μαρξισμός ήταν προϊόν τριών δυτικών ιδεολογικών πηγών: της γερμανικής φιλοσοφίας, της αγγλικής πολιτικής οικονομίας και του γαλλικού σοσιαλισμού. Αντίστοιχα, η πολιτική οικολογία εμφανίστηκε τη δεκαετία του ’70 στη Γαλλία και μετέπειτα στη Γερμανία ως κίνημα αμφισβήτησης της Δύσης και του δυτικού τρόπου ζωής και ανάπτυξης, και συγκεκριμένα αυτής ακριβώς της μεταπολεμικής «χρυσής τριακονταετίας» (1945-1975).

Ήταν αυτή η τριακονταετία που έφερε την αυτοκινητοκουλτούρα στην Ευρώπη, τη συρρίκνωση των σιδηροδρομικών δικτύων, το ξήλωμα των τραμ, την εξάπλωση της πυρηνικής τεχνολογίας για βόμβες και ενέργεια, την εξάπλωση του πλαστικού και των προϊόντων μιας χρήσης. Κατά τη διάρκειά της, το κυρίαρχο πρότυπο για τη γυναίκα ήταν αυτό της σύγχρονης νοικοκυράς με τις νέες ηλεκτρικές συσκευές, ενώ τα πολιτικά και εργασιακά της δικαιώματα κατακτήθηκαν αργά και αποσπασματικά. Χρειάστηκε να αμφισβητηθεί και αυτό από τα κάτω, με το νέο κύμα φεμινισμού για την αυτοδιάθεση του σώματος και τη σεξουαλική ανεξαρτησία, ενώ η απλήρωτη οικιακή εργασία, αν και ήδη από τη δεκαετία του ’70 στο επίκεντρο του φεμινιστικού λόγου, μόλις πρόσφατα αρχίζει να μπαίνει στη θεσμική πολιτική ατζέντα. Το πατριαρχικό μοντέλο παραμένει κραταιό ακόμη και στην εργατική τάξη, πόσο μάλλον όταν βασίλευε στη «χρυσή τριακονταετία». Αφήνω κατά μέρος τους υπόλοιπους αγώνες για αναγνώριση, όπως των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και των μεταναστών, για τους οποίους ο Νίκος Ράπτης θεωρεί περισσότερο χρήσιμο να θίξει πως στρέβλωσαν την πολιτική συζήτηση και εκτόπισαν το κοινωνικό ζήτημα. Στον αντιδυτικισμό του προστίθεται και μια εμφανέστατη απολογητική της ιστορίας του ρωσικού εθνικισμού ως αμυντικού και συγκρατημένου.

Όλη αυτή η ιστορική πορεία αμφισβήτησης της «χρυσής τριακονταετίας» κάθε άλλο παρά ορατή είναι στο βιβλίο. Ο Νίκος Ράπτης γράφει με μια σχεδόν νοσταλγία για εκείνη την εποχή, την οποία αντιπαραβάλλει με τη σημερινή. Διαβάζοντάς το, έχεις την αίσθηση ότι δεν πρόκειται για ένα πρόγραμμα για την εποχή μας, αλλά για ένα βιβλίο γραμμένο με τα εργαλεία και το λεξιλόγιο μιας άλλης εποχής.

Ένα ακόμη αρνητικό του βιβλίου εντοπίζεται στη μεθοδολογία: δεν υπάρχει βιβλιογραφία, και τα αναρίθμητα νούμερα και ποσοστά παρατίθενται χωρίς πηγές, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να πρέπει να διασταυρώνει την εγκυρότητα του καθενός από το μηδέν, και όταν το κάνει, βρίσκει ότι κάποια είναι λάθος αποδοσμένα.

Στα θετικά του βιβλίου συγκαταλέγονται ο πασιφισμός και η επιδίωξη μιας ρεαλιστικής επίλυσης των πάγιων διενέξεων με την Τουρκία μέσω διεθνούς διαιτησίας, αν και συνδέει την όλη αντιπαράθεση με δημογραφικά σχήματα που θυμίζουν τις πλέον συντηρητικές και θρησκοληπτικές απόψεις επί του θέματος. Θετική είναι και η σκιαγράφηση της πορείας της Ελλάδας στη Μεταπολίτευση πέρα από λαϊκιστικά σχήματα (σσ. 101-106).

Οι μετακινήσεις

Το παρόν σημείωμα, όμως, θα περιοριστεί στο πρόγραμμα και τις προτάσεις του για την τρέχουσα κατάσταση στις μετακινήσεις (σσ. 166-169).

Και σε αυτό το υποκεφάλαιο, όπως και σε άλλα, ο Ράπτης παραθέτει αριθμούς και στοιχεία χωρίς παραπομπές στην αρχική πηγή. Οι αριθμοί αυτοί δίνουν μια μερική, αν όχι στρεβλή, εικόνα. Τα 5,6 χλμ. ημερησίως, για παράδειγμα, που αποδίδει στην περιφέρεια, εμφανίζονται στη Eurostat ως ο μέσος όρος των αστικών μετακινήσεων για όλη τη χώρα. Η εξακρίβωση όλων των υπολοίπων θα χρειαζόταν ένα ξεχωριστό άρθρο.

Ευθύς εξαρχής ορίζει ως σκάνδαλο της Ελλάδας την υπανάπτυξη του σιδηροδρόμου. Ομολογουμένως, αυτό είναι ένα από τα σκάνδαλα, όχι όμως η συνολική εξήγηση για το πώς φτάσαμε στη σημερινή κατάσταση. Λείπει η σύνδεση της πολεοδομικής και οικονομικής ανάπτυξης της Ελλάδας με το τι σήμαινε αυτή για τις μετακινήσεις. Το κλειδί για να καταλάβουμε γιατί η σημερινή Ελλάδα υστερεί έναντι της Ευρώπης βρίσκεται και στο τι είδους καπιταλισμός αναπτύχθηκε εδώ. Η μεταπολεμική ανάπτυξη στηρίχτηκε στη μικρομεσαία ιδιωτική πρωτοβουλία, με την αντιπαροχή και το ΙΧ στο επίκεντρο. Το μεταπολεμικό κράτος δεν έμεινε απαθές: διευκόλυνε ενεργά αυτό το μοντέλο, με αυξήσεις στους συντελεστές δόμησης, επεκτάσεις σχεδίων πόλης και διαδοχικές νομιμοποιήσεις αυθαιρέτων, σε ένα δούναι και λαβείν με πελατειακά χαρακτηριστικά που λειτούργησε ως υποκατάστατο στεγαστικής πολιτικής. Ό,τι δημόσιος χώρος περίσσεψε από την άτακτη δόμηση καταλήφθηκε από την εξίσου ανεξέλεγκτη αύξηση και στάθμευση των ΙΧ. Ακόμη και όταν οι συνέπειες έγιναν ορατές, ο έλεγχος και το χαλινάρι ήρθαν πολύ αργά και πολύ δειλά. Ως σήμερα δεν έχει υπάρξει μια συνεκτική, μακροπρόθεσμη πολιτική που να αντιστρέψει τις παθογένειες δεκαετιών.

Το δε κόστος αυτής της παθογένειας των μετακινήσεων είναι για τον συγγραφέα κατά κύριο λόγο οικονομικό. Το κόστος δεν παρουσιάζεται ως κοινωνικά πολύπτυχο, αλλά εστιάζεται στο πόσα χρήματα χάνει η οικονομία και πόσα ο ίδιος ο ιδιοκτήτης του ΙΧ. Στην ίδια λανθασμένη και μερική οπτική εντάσσεται και η γνωστή επωδός για τις χαμένες ώρες του οδηγού στο τιμόνι λόγω του μποτιλιαρίσματος.

Ταλαιπωρείται όμως ο οδηγός ΙΧ περισσότερο από τους άλλους μετακινούμενους στην πόλη; Το ανάποδο: είναι αυτός που, μέσω της «βολής» του, εκτοπίζει τους άλλους από τον δημόσιο χώρο και μέσω αυτού του «δικαιώματος», που νομίζει ότι όλοι μπορούν να ασκήσουν ταυτόχρονα, παράγει ένα αποτέλεσμα που ζημιώνει και τον ίδιο. Το «κυκλοφοριακό» έχει ως πρωταρχική αιτία ακριβώς αυτή την επιλογή: ένα όχημα 1,5 τόνου που καταλαμβάνει περίπου 12 τ.μ. για να μεταφέρει κατά μέσο όρο 1,25 άτομα (για την πληρότητα: Ά. Χατζηγεωργίου, «Καμαρώνουν για το συγκοινωνιακό χάος της Αττικής», Εφ.Συν., 16/10/2024).

Γιατί έχει μεγαλύτερη αξία το πόσες ώρες χάνει ο οδηγός, και όχι, παραδείγματος χάριν:

– ο ηλικιωμένος που περπατάει στο οδόστρωμα επειδή δεν υπάρχει επαρκές πεζοδρόμιο

– το παιδί που ζει με τη διαρκή πίεση να μην τυχόν πατήσει ή βρεθεί στον δρόμο, εκεί όπου παλαιότερα τα παιδιά έπαιζαν

– ο χρήστης αναπηρικού αμαξιδίου που συναντά χίλια δύο εμπόδια από παράνομα ή και νόμιμα παρκαρισμένα ΙΧ

– η μητέρα με το παιδί στο καρότσι, που οφείλει σε κάθε διάβαση πεζών να περιμένει να περάσουν τα ΙΧ

– ο μετανάστης που θα στριμωχτεί στις 9 το πρωί στο 608, μαζί με τον φοιτητή και τον εργαζόμενο στο 550 στη Λεωφόρο Κηφισίας

– η δημόσια υπάλληλος που θα μπορούσε να φτάνει με το τραμ από το Παλαιό Φάληρο στην Πατησίων για να δουλέψει, αντί να αναγκάζεται να αλλάξει δύο μέσα, ενίοτε στριμωγμένη και όρθια

– ο ποδηλάτης που ανεβαίνει τη Μεσογείων και δέχεται όλα τα καυσαέρια και την ηχορύπανση, συν την επισφάλεια από τις σφήνες των μηχανών στα φανάρια και στον δρόμο;

Για όλους αυτούς, το «κυκλοφοριακό» δεν είναι ότι μπλοκαρίστηκαν τα ΙΧ και πληρώνει η οικονομία, αλλά ότι «πληρώνουν» την εγωιστική επιλογή μιας πιο «προνομιούχας» μερίδας μετακινούμενων.

Είναι ομολογουμένως περίεργο από οικολογική σκοπιά να τίθενται σε πολιτική προτεραιότητα τα, ας πούμε, 25 λεπτά που χρειάζεται κάποιος για να βρει πάρκινγκ όταν γυρίζει από τη δουλειά, και να χτίζεται πολιτική πάνω σε αυτό, έναντι όλων των άλλων μορφών κινητικότητας και των ταλαιπωριών που συνεπάγονται.

Εκτός όμως από την επιλογή να απευθυνθεί σε μια συγκεκριμένη μερίδα, τους οδηγούς ΙΧ, εξίσου σημαντικό είναι τι εν τέλει προτείνει.

Στη σελίδα 167 διατυπώνεται μια συσχέτιση μεταξύ της ταχύτητας των ΙΧ και του μεριδίου των ΜΜΜ στις μετακινήσεις.

Θα αναρωτηθεί κανείς: για ποιο λόγο οφείλει η ταχύτητα των ΙΧ να απασχολεί ένα «προοδευτικό» και «οικολογικό» πρόγραμμα;

Ο τρόπος που μιλάμε για την ταχύτητα έχει αλλάξει εδώ και δεκαετίες, από τις πρωτοπόρες φωνές των δεκαετιών του ’60 και του ’70 (με γνωστότερο τον Ιβάν Ίλιτς) μέχρι τη σημερινή πολιτική, όπου το προοδευτικό και οικολογικό παντού στον κόσμο είναι η μείωση και η τιθάσευση της ταχύτητας των μηχανοκίνητων. Δύσκολα θα βρει κανείς πράσινο πολιτικό στη Γαλλία ή στη Γερμανία να κόπτεται για το πώς θα ανακτήσουν τα ΙΧ τη χαμένη τους ταχύτητα.

Ακόμη όμως κι αν δεχθούμε ότι το ζήτημα απασχολεί κόσμο, ανεξάρτητα από το αν είναι σωστό να απασχολεί την πολιτική οικολογία, η πλαισίωση του συγγραφέα είναι συσκοτιστική: «Όσο περισσότερα είναι τα ΜΜΜ, τόσο πιο γρήγορα πάνε τα ΙΧ» (σ. 167). Η συσχέτιση αυτή είναι γνωστή στη βιβλιογραφία. Το πρόβλημα είναι η αιτιότητα που υπονοεί: ότι αρκεί να προσθέσουμε ΜΜΜ για να κινηθούν πιο γρήγορα τα ΙΧ. Τα 2,5 με 3 εκατ. ΙΧ της Αθήνας που αναφέρει ο συγγραφέας δεν καθυστερούν επειδή λείπουν ΜΜΜ. Καθυστερούν επειδή ο πεπερασμένος χώρος της πόλης, εφόσον δεν μπορείς να έχεις παντού ανισόπεδους κόμβους και λεωφόρους έξι λωρίδων, δεν χωράει τόσα αυτοκίνητα, εξ ου και το μπλοκάρισμα. Τα ΜΜΜ βοηθούν μόνο αν πάρουν χώρο από το ΙΧ και το εκτοπίσουν. Όταν η χρήση του αυτοκινήτου αποθαρρύνεται, όσοι εξακολουθούν να το προτιμούν μειώνονται δραστικά, και τους αρκεί πια μικρότερο μέρος του δρόμου, αν όχι μία λωρίδα, συχνά με καλύτερη μέση ταχύτητα από πριν.

Ούτε όμως στις ευρωπαϊκές πόλεις όπου αυτό έχει επιτευχθεί τρέφει κανείς την αυταπάτη ότι θα πάρει το ΙΧ, θα πατήσει γκάζι για το κέντρο του Άμστερνταμ, των Βρυξελλών, του Βερολίνου ή της Βαρσοβίας, θα έχει μια απρόσκοπτη διαδρομή χωρίς μποτιλιάρισμα και θα βρει και δωρεάν πάρκινγκ. Αντιθέτως, όποιος οδηγεί, ειδικά στο κέντρο, πληρώνει ενίοτε για να το κάνει (βλ. αστικά διόδια) και σχεδόν πάντα για να παρκάρει, και κερδίζει λίγο σε ταχύτητα σε σχέση με μια πόλη όπου ο καθένας μπορεί δωρεάν και απλόχερα να φρακάρει τους δρόμους, όπως η Αθήνα.

Και αυτό δεν συμβαίνει τυχαία. Εδώ και χρόνια, αν όχι δεκαετίες, οι πολιτείες εκεί έχουν υιοθετήσει την ενεργητική αποθάρρυνση της μηχανοκίνησης στην πόλη και τη συνειδητή τιμολόγησή της ως ατομικής επιλογής με κοινωνικό κόστος (ρύπανση, ενεργειακό αποτύπωμα, δυσανάλογη κατάληψη χώρου κ.λπ.). Η δε επέκταση και πύκνωση των επίγειων ΜΜΜ έγινε με προϋπόθεση την αποδέσμευση του χώρου που είχε καταλάβει το ΙΧ από τη δεκαετία του 1950 ως τις δεκαετίες του ’70 και του ’80.

Λιγότεροι λοιπόν έχουν ΙΧ και το χρησιμοποιούν λιγότερο, καθώς για τις καθημερινές τους μετακινήσεις παίρνουν το τραμ, τον προαστιακό ή το τρένο, σε συνδυασμό ή όχι με το ποδήλατο και το περπάτημα.

Η Αθήνα πάσχει ακριβώς από το μοντέλο της «συνύπαρξης» στο οποίο καταλήγει ο Νίκος Ράπτης. Το να ρίξουμε στην κυκλοφορία, μαζί με τα 2,5-3 εκατ. ΙΧ, κι άλλα λεωφορεία και τραμ που θα εγκλωβίζονται στην κίνηση δεν θα αυξήσει καμία ταχύτητα, ούτε των ΙΧ ούτε των ΜΜΜ. Αυτό που λείπει είναι λιγότερα ΙΧ: πρέπει να γίνει κοινή συνείδηση ότι όχι μόνο δεν χωράει άλλο ΙΧ στην Αθήνα, αλλά ότι, αφού πρώτα σταθεροποιηθεί το μέγεθος του στόλου, στόχος πρέπει να γίνει η μείωσή του. Το πρόβλημα είναι ακριβώς ο αριθμός, η χρήση και η νόμιμη ή παράνομη κατάχρηση των ΙΧ στην Αθήνα· ο συνωστισμός τους στην κυκλοφορία και οι παραβιάσεις στις λεωφορολωρίδες και στις γραμμές του τραμ είναι αυτά που εμποδίζουν την κίνηση των ΜΜΜ και ακυρώνουν την προοπτική επέκτασής τους.

Η ταχύτητα είναι και η πρόταση του Νίκου Ράπτη για τον σιδηρόδρομο, αφού προτείνει bullet train στον κύριο άξονα Αθήνα–Θεσσαλονίκη (σ. 169). Με όρους μάλλον κακού marketing, το «bullet train» μπορεί να πουληθεί ως ανάταξη του σιδηροδρόμου. Με ουσιαστικούς όμως όρους ανάταξη σημαίνει να φτάσει το τρένο ξανά εκεί που έφτανε πριν την κρίση. Αυτό πρέπει να είναι το κριτήριο επιτυχίας, όχι το πόσο γρήγορα θα πηγαίνει μία γραμμή πολυτελείας.

Παλαιότερα το τρένο πήγαινε στην Πάτρα, στην Καλαμάτα, στην Τρίπολη, στο Ναύπλιο, στον Βόλο, στη Θράκη, στην Κοζάνη, στη Στυλίδα. Σήμερα σε πολλούς από αυτούς τους προορισμούς δεν πάει καθόλου ή πάει λεωφορείο στη θέση του. Ανάταξη είναι να ξαναγυρίσουν αυτοί οι προορισμοί, με τουλάχιστον τόσα δρομολόγια όσα είχαν τότε.

Στις χώρες με την πιο ισχυρή σιδηροδρομική κουλτούρα, κριτήριο επιτυχίας δεν είναι η τελική ταχύτητα σε μια γραμμή. Στην Ελβετία και την Ολλανδία τα τρένα σταματούν συχνά και καλύπτουν μικρές αποστάσεις, οπότε η μέση ταχύτητά τους είναι χαμηλότερη από της Ισπανίας ή της Γαλλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν χειρότερα τρένα. Σημαίνει ότι το δίκτυό τους φτάνει σε όλες τις πόλεις, εξυπηρετεί πολύ περισσότερο κόσμο και το τρένο περνά συχνά.

Τα αναπτυγμένα δίκτυα της Ευρώπης τα χαρακτηρίζουν η κάλυψη του πληθυσμού, η προβλεψιμότητα, η πυκνότητα των δρομολογίων και η εγγύτητα των σταθμών στα αστικά κέντρα. Και η πολιτική αντιπαράθεση του πράσινου χώρου εκεί δεν αφορά τη φαντασμαγορική ατραξιόν των ακριβών πρώτων θέσεων σε ένα bullet train. Αφορά την αντικατάσταση των πτήσεων και των πούλμαν μικρών και μεσαίων αποστάσεων από το τρένο, τη φθηνή τιμολόγηση για την πλειοψηφία και το να καλύπτουν το κόστος της μετακίνησης οι εργοδότες, και όχι οι εργαζόμενοι.

Ο Νίκος Ράπτης έχει κάποιες θετικές προτάσεις σε άλλο σημείο του βιβλίου (σ. 182), αλλά δεν είναι ιεραρχημένες, κοστολογημένες και χρονικά τοποθετημένες: δηλαδή τι πρέπει να γίνει πρώτα, πώς πρέπει να αντιστραφούν οι προϋπολογισμοί και ποιο μείγμα μέτρων (μαστιγίου και καρότου) χρειάζεται.

Η κουβέντα είναι βέβαια ανοιχτή, και η ανασυγκρότηση του πράσινου χώρου περνάει μέσα από ένα πραγματικά σύγχρονο πολιτικό πρόγραμμα βιώσιμης κινητικότητας, που θα συζητηθεί και στο 3ο Συνέδριο του κόμματος «Πράσινοι–Οικολογία» στις 20-22 Νοεμβρίου.