Η θεωρία του Ντέιβιντ Χάρβεϊ προσφέρει ένα ιδιαίτερα γόνιμο ερμηνευτικό πλαίσιο. Επεκτείνοντας τη μαρξική ανάλυση της συσσώρευσης, ο Βρετανός γεωγράφος υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός αντιμετωπίζει τις εσωτερικές αντιφάσεις του μεταφέροντάς τες στον χώρο και στον χρόνο. Ο πόλεμος μπορεί να αποτελέσει μια ακραία μορφή αυτής της διαδικασίας: καταστρέφει κεφάλαιο, αναδιαρθρώνει αγορές, δημιουργεί νέες επενδυτικές ευκαιρίες και επιτρέπει την ανακατανομή οικονομικής και πολιτικής ισχύος. Η πολεμική αντιπαράθεση μπορεί να ενταχθεί έτσι στις διαδικασίες με τις οποίες ο καπιταλισμός αναπαράγει τις συνθήκες της ίδιας του της ύπαρξης.

Η υπερσυσσώρευση ως θεμελιώδης αντίφαση

Στο έργο του Τα όρια του κεφαλαίου (The Limits to Capital, University of Chicago Press, 1982), ο Χάρβεϊ αναπτύσσει την έννοια της υπερσυσσώρευσης. Η καπιταλιστική παραγωγή δεν αποσκοπεί πρωτίστως στην ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών, αλλά στην παραγωγή υπεραξίας και στην αξιοποίηση του κεφαλαίου. Η διαρκής αύξηση της παραγωγικότητας, ο ανταγωνισμός και η τάση συμπίεσης του κόστους εργασίας δημιουργούν περιοδικά μια θεμελιώδη αντίφαση: συσσωρεύονται τεράστιες ποσότητες κεφαλαίου που αδυνατούν να επενδυθούν με επαρκή κερδοφορία, ενώ ταυτόχρονα υπάρχουν ανεκμετάλλευτες παραγωγικές δυνατότητες και εργατική δύναμη. Η κρίση δεν προκύπτει επομένως αναγκαστικά από την έλλειψη πλούτου, αλλά από την αδυναμία κερδοφόρας αξιοποίησής του.

Η ευρωπαϊκή οικονομία παρουσιάζει χαρακτηριστικά που μπορούν να εξεταστούν υπό αυτό το πρίσμα: βιομηχανική στασιμότητα σε σημαντικούς κλάδους, πιέσεις στην κερδοφορία, ανταγωνισμό από την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και μεγάλες ανάγκες ανανέωσης των υποδομών της. Η πολεμική οικονομία προσφέρει έναν μηχανισμό απορρόφησης κεφαλαίων, δημιουργώντας μια τεράστια αγορά στην οποία η ζήτηση δεν εξαρτάται άμεσα από την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, αλλά από τις κρατικές στρατιωτικές δαπάνες.

Η στρατιωτικοποίηση ως νέα αγορά

Η ευρωπαϊκή επανεξοπλιστική προσπάθεια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυνατότητας. Το πρόγραμμα ReArm Europe/Readiness 2030 προβλέπει τη δυνατότητα κινητοποίησης έως 800 δισεκατομμυρίων ευρώ για την άμυνα, ενώ περιλαμβάνει χρηματοδοτικά εργαλεία, δανεισμό και δημοσιονομικές διευκολύνσεις. Η σημασία αυτών των πολιτικών υπερβαίνει τη στρατιωτική τους λειτουργία. Το κράτος δημιουργεί εγγυημένη ζήτηση για προϊόντα υψηλής κεφαλαιακής έντασης: οπλικά συστήματα, αεροσκάφη, πυραύλους, τεχνητή νοημοσύνη, δορυφορικές υποδομές και στρατιωτικές μεταφορές. Πρόκειται για μια μορφή κρατικά υποστηριζόμενης συσσώρευσης, όπου ο επιχειρηματικός κίνδυνος περιορίζεται μέσω δημόσιων συμβάσεων και μακροχρόνιων εξοπλιστικών προγραμμάτων. Εδώ αναδεικνύεται μια κρίσιμη αντίφαση. Ενώ οι κοινωνικές δαπάνες υπόκεινται συχνά σε περιορισμούς δημοσιονομικής πειθαρχίας, οι στρατιωτικές δαπάνες αποκτούν πρόσβαση σε απολύτως εξαιρετικά χρηματοδοτικά εργαλεία.

Η χωροχρονική διευθέτηση του κεφαλαίου

Κεντρική έννοια στη σκέψη του Χάρβεϊ είναι η χωροχρονική διευθέτηση των αντιφάσεων του καπιταλισμού (spatio-temporal fix). Όταν το κεφάλαιο αδυνατεί να αξιοποιηθεί κερδοφόρα στις υπάρχουσες οικονομικές δομές, αναζητεί νέες γεωγραφικές περιοχές και επενδυτικές διεξόδους με μακροχρόνιο ορίζοντα απόδοσης. Η στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης μπορεί να ερμηνευθεί ως μια παρόμοια διευθέτηση. Κεφάλαια κατευθύνονται σε νέες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, στρατιωτικές υποδομές, ενεργειακά δίκτυα και συστήματα μεταφορών. Παράλληλα, η σύγκρουση με τη Ρωσία αναδιατάσσει τον οικονομικό χάρτη της ευρωπαϊκής ηπείρου. Οι ενεργειακές σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί επί δεκαετίες διαρρηγνύονται. Εφοδιαστικές αλυσίδες ανασυγκροτούνται, νέοι προμηθευτές αποκτούν στρατηγική σημασία και ορισμένα επενδυμένα κεφάλαια απαξιώνονται, ενώ άλλα αποκτούν μεγαλύτερη κερδοφορία. Η γεωπολιτική σύγκρουση λειτουργεί έτσι και ως διαδικασία γεωγραφικής αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου. Παρόμοιες διευθετήσεις δεν επιλύουν οριστικά την κρίση. Όμως, τη μεταθέτουν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις νέων αντιφάσεων.

Η καταστροφή κεφαλαίου και η δυνατότητα νέας συσσώρευσης

Και στην κλασική μαρξική θεωρία, η απαξίωση κεφαλαίου αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων μπορούν να αποκατασταθούν οι συνθήκες κερδοφορίας. Η καταστροφή παραγωγικών εγκαταστάσεων, υποδομών και εμπορευμάτων μειώνει την αξία του υφιστάμενου κεφαλαίου. Μπορεί έτσι, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να δημιουργήσει περιθώρια για νέες επενδύσεις και ανασυγκρότηση της παραγωγής. Ο πόλεμος αποτελεί την πιο βίαιη εκδοχή αυτής της διαδικασίας. Η καταστροφή στην Ουκρανία συνεπάγεται ανυπολόγιστες ανθρώπινες απώλειες και τεράστιες υλικές ζημιές. Ταυτόχρονα, η μελλοντική ανοικοδόμηση μπορεί να αποτελέσει πεδίο επενδύσεων για κατασκευαστικές, ενεργειακές, χρηματοπιστωτικές και τεχνολογικές επιχειρήσεις. Από την οπτική της καπιταλιστικής αξιοποίησης, εκείνο που εμφανίζεται ως κοινωνική καταστροφή μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία κερδοφορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ένας γενικευμένος ευρωπαϊκός πόλεμος δεν θα μπορούσε επίσης να καταστρέψει παραγωγικές δυνατότητες σε τέτοια κλίμακα, ώστε να προκαλέσει βαθύτερη και παρατεταμένη κρίση.

Η συσσώρευση μέσω υφαρπαγής

Στο έργο του Ο Νέος Ιμπεριαλισμός (Καστανιώτης, 2006, τίτλος του πρωτοτύπου: The New Imperialism, Oxford University Press, 2003), ο Χάρβεϊ αναπτύσσει την έννοια της «συσσώρευσης μέσω υφαρπαγής» (accumulation by dispossession). Υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός δεν επεκτείνεται αποκλειστικά μέσω της παραγωγής νέας αξίας. Αναπαράγεται επίσης μέσω ιδιωτικοποιήσεων, απαλλοτριώσεων, μεταβιβάσεων περιουσιακών στοιχείων, χρηματοπιστωτικών μηχανισμών και ανακατανομής του ελέγχου πάνω στους φυσικούς πόρους. Οι οικονομικές κυρώσεις, η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, η αποχώρηση επιχειρήσεων από αγορές και οι αναγκαστικές μεταβολές των ιδιοκτησιακών σχέσεων μπορούν να εξεταστούν μέσα από αυτή την έννοια. Υπό αυτήν την οπτική, η αντιπαράθεση Ευρώπης και Ρωσίας δεν αφορά μόνο στην εδαφική ασφάλεια, αλλά επηρεάζει επίσης την κατανομή της ιδιοκτησίας, την πρόσβαση σε ενεργειακούς πόρους, τον έλεγχο υποδομών και τις δυνατότητες αξιοποίησης κεφαλαίων. Εξάλλου, Ευρωπαϊκή Ένωση και  Ρωσία εντάσσονται αμφότερες στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία, παρά τις σημαντικές διαφορές των πολιτικών και οικονομικών τους συστημάτων. Η σύγκρουσή τους συνιστά πλέον ανταγωνισμό κρατικών σχηματισμών που διαχειρίζονται διαφορετικές μορφές καπιταλιστικής συσσώρευσης.

Ο ιμπεριαλισμός και ο ανταγωνισμός των κεφαλαίων

Η ανάλυση του Χάρβεϊ συνδέεται με την κλασική μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού, αλλά διαφοροποιείται από τις πιο απλουστευτικές εκδοχές της. Ο ιμπεριαλισμός δεν αποτελεί μόνο πολιτική κατάκτησης εδαφών. Προκύπτει από την αλληλεπίδραση της οικονομικής λογικής της συσσώρευσης και της εδαφικής λογικής της κρατικής ισχύος. Τα κράτη επιδιώκουν στρατηγική ασφάλεια, γεωπολιτική επιρροή και έλεγχο κρίσιμων περιοχών. Τα κεφάλαια αναζητούν αγορές, πρώτες ύλες, εργατική δύναμη και επενδυτικές ευκαιρίες. Οι δύο λογικές αλληλοτροφοδοτούνται χωρίς να ταυτίζονται. Η ευρωπαϊκή στρατιωτικοποίηση μπορεί να ενισχύσει ορισμένες μερίδες του κεφαλαίου, ενώ η ρωσική πολεμική οικονομία μπορεί να επιταχύνει τη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος γύρω από το κράτος και τις επιχειρήσεις που συνδέονται με αυτό. Αντίστοιχα, η αποσύνδεση των δύο οικονομιών δημιουργεί νέους κερδισμένους και χαμένους, τόσο στο εσωτερικό τους όσο και διεθνώς, καθώς ο πόλεμος αναδιοργανώνει τον καπιταλιστικό ανταγωνισμό με στρατιωτικά μέσα.

Η ταξική διάσταση της πολεμικής οικονομίας

Η καθοριστική συνέπεια της στρατιωτικοποίησης βρίσκεται στην ανακατανομή των κοινωνικών πόρων. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών μπορεί να χρηματοδοτηθεί μέσω φορολογίας, δημόσιου δανεισμού ή ανακατανομής των κρατικών προϋπολογισμών. Οι επιλογές αυτές επηρεάζουν διαφορετικά τις κοινωνικές τάξεις. Οι εργαζόμενοι μπορεί να αντιμετωπίσουν πιέσεις στο πραγματικό εισόδημα, περιορισμούς κοινωνικών υπηρεσιών ή αυξημένο φορολογικό βάρος, ενώ συγκεκριμένοι παραγωγικοί κλάδοι απολαμβάνουν διευρυμένες κρατικές παραγγελίες. Η πολεμική οικονομία μπορεί επίσης να ενισχύσει την πειθάρχηση της εργασίας, καθώς οι ανάγκες εθνικής ασφάλειας προβάλλονται ως λόγος κοινωνικής συναίνεσης και περιορισμού των διεκδικήσεων.

Βεβαίως, ο πόλεμος δεν αποτελεί οριστική λύση των αντιφάσεων του καπιταλισμού. Η στρατιωτική παραγωγή μπορεί να απορροφήσει πλεονάζοντα κεφάλαια, ενώ η καταστροφή προκαλεί απαξίωση και η ανοικοδόμηση δημιουργεί νέες αγορές. Η γεωπολιτική αναδιάρθρωση μπορεί να μεταβάλει τους συσχετισμούς οικονομικής ισχύος. Ωστόσο, καμία από αυτές τις διαδικασίες δεν καταργεί την αντίφαση ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ιδιωτική ιδιοποίηση του παραγόμενου πλούτου. Αντίθετα, η πολεμική οικονομία μπορεί να οξύνει τις αντιφάσεις, δημιουργώντας νέα δημόσια χρέη, εντείνοντας τις ανισότητες και δεσμεύοντας παραγωγικούς πόρους σε δραστηριότητες που δεν διευρύνουν αναγκαστικά την κοινωνική ευημερία. Υπό αυτό το πρίσμα, μια ενδεχόμενη γενικευμένη σύγκρουση Ευρώπης και Ρωσίας θα μπορούσε να αποτελέσει μια βίαιη μορφή αναδιάρθρωσης της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η θεμελιώδης αντίφαση είναι ότι το σύστημα μπορεί να αναζητεί νέες συνθήκες κερδοφορίας μέσα από διαδικασίες που καταστρέφουν τις ίδιες τις υλικές προϋποθέσεις της κοινωνικής αναπαραγωγής. Σε μια παρόμοια μαρξιστική ανάγνωση, ο πόλεμος δεν είναι αναγκαίο πεπρωμένο του καπιταλισμού με ντετερμινιστικό τρόπο. Είναι όμως μία από τις ιστορικά δυνατές εκφράσεις της αδυναμίας του να υπερβεί τις αντιφάσεις του χωρίς να τις μεταφέρει σε νέους χώρους, νέους χρόνους και, τελικά, νέες κοινωνικές συγκρούσεις.

Η ειρήνη ως ταξικός αγώνας: Προς ένα πανευρωπαϊκό αντιπολεμικό κίνημα

Ανάλογη οφείλει να είναι η αντίσταση ενός διεθνιστικού ειρηνιστικού κινήματος. Η αποτροπή ενός γενικευμένου πολέμου μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ρωσίας δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα διπλωματίας ή διεθνούς δικαίου. Εάν η στρατιωτικοποίηση συνδέεται με τις αντιφάσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης, τότε η ειρήνη προϋποθέτει την αντιμετώπιση των οικονομικών μηχανισμών που καθιστούν τον πόλεμο μια ενδεχόμενη διέξοδο από την κρίση. Η οπτική αυτή επιτρέπει να διατυπωθεί μια διαφορετική αντίληψη του αντιπολεμικού κινήματος: Όχι απλώς ως ηθικής διαμαρτυρίας απέναντι στη βία, αλλά ως κοινωνικής δύναμης που αμφισβητεί την υπαγωγή της παραγωγής, των δημόσιων πόρων και της διεθνούς πολιτικής στις ανάγκες αξιοποίησης του κεφαλαίου. Ένα πανευρωπαϊκό κίνημα ειρήνης, σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, θα έπρεπε να συγκροτηθεί ως διεθνικό ταξικό κίνημα, ικανό να συνδέσει την αποτροπή του πολέμου με τον μετασχηματισμό των οικονομικών σχέσεων που τροφοδοτούν τη στρατιωτικοποίηση.

Από την υπερσυσσώρευση στην κοινωνική επένδυση

Στο έργο Τα Όρια του Κεφαλαίου, ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ αναλύει την υπερσυσσώρευση ως κατάσταση κατά την οποία πλεονάζοντα κεφάλαια και διαθέσιμη εργατική δύναμη συνυπάρχουν χωρίς να μπορούν να συνδυαστούν με επαρκή κερδοφορία. Η πολεμική οικονομία μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή διέξοδο: το κράτος δημιουργεί ζήτηση για στρατιωτικά προϊόντα, χρηματοδοτεί τεχνολογικές επενδύσεις και εγγυάται την απορρόφηση της παραγωγής. Μια μαρξιστική εναλλακτική θα έθετε κατά συνέπεια το ζήτημα της κοινωνικά διαφορετικής αξιοποίησης των ίδιων παραγωγικών δυνατοτήτων. Αντί για στρατιωτικές εγκαταστάσεις, θα μπορούσαν να χρηματοδοτούνται δημόσιες υποδομές. Αντί για την επέκταση της παραγωγής οπλικών συστημάτων, η παραγωγική ικανότητα θα μπορούσε να κατευθύνεται στην υγεία, την κατοικία, τις μεταφορές και την ενεργειακή μετάβαση. Η διαφορά δεν αφορά μόνο στην κατανομή των κρατικών δαπανών, αλλά και στον ίδιο τον σκοπό της παραγωγής. Στην καπιταλιστική οικονομία, η επένδυση εξαρτάται από την προσδοκώμενη κερδοφορία. Σε μια εναλλακτική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, η παραγωγή θα μπορούσε να καθορίζεται πρωτίστως από δημοκρατικά προσδιορισμένες συλλογικές ανάγκες. Έτσι, η ειρήνη δεν θα ήταν απλώς η απουσία πολέμου, αλλά μια διαφορετική αρχή οργάνωσης της οικονομικής ζωής.

Η αντιπολεμική πολιτική ως σύγκρουση για τον δημόσιο προϋπολογισμό

Η στρατιωτικοποίηση μεταβάλλει τις προτεραιότητες του κράτους. Οι εξοπλιστικές δαπάνες διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο των διαθέσιμων πόρων, ενώ οι κοινωνικές πολιτικές ανταγωνίζονται μεταξύ τους για τη χρηματοδότησή τους. Ο κρατικός προϋπολογισμός συνιστά κατ’ εξοχήν ένα πεδίο ταξικής αντιπαράθεσης. Το βασικό ερώτημα είναι ποιος αποφασίζει για τη χρήση του κοινωνικού πλεονάσματος και ποιος ωφελείται από αυτήν. Η δημόσια χρηματοδότηση της αμυντικής βιομηχανίας μπορεί να εξασφαλίζει μακροχρόνια έσοδα σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Αντίθετα, οι δημόσιες επενδύσεις σε κοινωνικές υπηρεσίες μπορούν να αυξήσουν άμεσα την κοινωνική ευημερία, χωρίς να εξαρτώνται αναγκαστικά από την ιδιωτική απόδοση του κεφαλαίου. Στο πλαίσιο αυτό, η δημοκρατική εποπτεία των εξοπλιστικών δαπανών, η διαφάνεια των συμβάσεων και ο κοινωνικός έλεγχος των επενδυτικών αποφάσεων θα αποτελούσαν στοιχεία μιας αντιπολεμικής πολιτικής οικονομίας. Βεβαίως, η αντίθεση μεταξύ στρατιωτικών και κοινωνικών δαπανών δεν είναι απόλυτη, καθώς η άμυνα μπορεί επίσης να εξυπηρετεί πραγματικές ανάγκες προστασίας των πληθυσμών. Η αριστερή κριτική οφείλει να διακρίνει την αναγκαία ασφάλεια από την οικονομική δυναμική ενός διαρκώς διευρυνόμενου στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος.

Ο διεθνισμός απέναντι στον ανταγωνισμό των κρατών

Στο έργο Ο Νέος Ιμπεριαλισμός, ο Χάρβεϊ διακρίνει δύο αλληλένδετες αλλά μη ταυτόσημες λογικές: την εδαφική λογική της κρατικής ισχύος και την καπιταλιστική λογική της συσσώρευσης. Η πρώτη επιδιώκει τον έλεγχο εδαφών, πληθυσμών και στρατηγικών πόρων. Η δεύτερη αναζητεί δυνατότητες κερδοφόρας αξιοποίησης του κεφαλαίου. Μια διεθνιστική ανάλυση θα έπρεπε συνεπώς να εξετάζει τις ταξικές σχέσεις και τις μορφές κρατικής ισχύος σε όλα τα γεωπολιτικά στρατόπεδα χωρίς εξαίρεση. Αν τα κοινωνικά κινήματα δεν είναι απλές ενώσεις πολιτών με κοινές ηθικές πεποιθήσεις, αλλά συνδέονται με τις υλικές σχέσεις παραγωγής και την κατανομή της κοινωνικής ισχύος, ένα πανευρωπαϊκό κίνημα ειρήνης θα μπορούσε να εξεταστεί ως μορφή συνεργασίας εργατικών συνδικάτων, κοινωνικών οργανώσεων, επιστημονικών φορέων και συλλογικοτήτων που επηρεάζονται από τη στρατιωτικοποίηση. Η ιδιαίτερη σημασία των εργαζομένων βρίσκεται στη θέση τους μέσα στην παραγωγική διαδικασία. Οι εργαζόμενοι δεν είναι μόνο πολίτες που υφίστανται τις συνέπειες του πολέμου, αλλά συμμετέχουν επίσης στην παραγωγή, στις μεταφορές, στην ενέργεια και στις υποδομές που συγκροτούν την υλική βάση της οικονομίας. Η συλλογική οργάνωση της εργασίας αποτελεί δυνητική πηγή κοινωνικής ισχύος. Ταυτόχρονα, θα έπρεπε να αντιμετωπίσει μια πραγματική αντίφαση: η στρατιωτική βιομηχανία προσφέρει θέσεις εργασίας και εισοδήματα. Η μετάβαση σε διαφορετικό παραγωγικό υπόδειγμα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη την υποστήριξη των εργαζομένων χωρίς εγγυήσεις απασχόλησης, κατάρτισης και εισοδήματος.

Η παραγωγή του χώρου και μια διαφορετική Ευρώπη

Η έννοια της χωροχρονικής διευθέτησης (spatio-temporal fix) επιτρέπει στον Ντέιβιντ Χάρβεϊ να εξηγήσει πώς ο καπιταλισμός αντιμετωπίζει τις κρίσεις του μετασχηματίζοντας τη γεωγραφία της παραγωγής. Η στρατιωτικοποίηση δημιουργεί έναν ιδιαίτερο ευρωπαϊκό χώρο: στρατιωτικούς διαδρόμους, εγκαταστάσεις, αμυντικές βιομηχανικές ζώνες και υποδομές στρατηγικής κινητικότητας. Μια διαφορετική χωρική οργάνωση θα μπορούσε να στηρίζεται σε διασυνοριακές δημόσιες επενδύσεις, ενεργειακή συνεργασία, σιδηροδρομικά δίκτυα και κοινά προγράμματα κοινωνικής ανάπτυξης. Η προοπτική αυτή συνδέεται με την αντίληψη του Χάρβεϊ για το «δικαίωμα στην πόλη»: το δικαίωμα των κοινωνιών όχι απλώς να χρησιμοποιούν τον υπάρχοντα χώρο, αλλά να συμμετέχουν στον μετασχηματισμό του. Σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, το ερώτημα θα ήταν εάν η γεωγραφία της ηπείρου πρέπει να οργανώνεται πρωτίστως γύρω από τον στρατιωτικό ανταγωνισμό ή γύρω από τις ανάγκες κοινωνικής αναπαραγωγής.

Η ειρήνη και η υπέρβαση της συσσώρευσης μέσω υφαρπαγής

Η «συσσώρευση μέσω υφαρπαγής» περιγράφει διαδικασίες μεταφοράς δημόσιων ή συλλογικών πόρων προς ιδιωτικά συμφέροντα. Ο πόλεμος μπορεί να επιταχύνει τέτοιες διαδικασίες μέσα από αναγκαστικές μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων, αναδιαρθρώσεις χρέους, ιδιωτικοποιήσεις και μεταβολές του ελέγχου στρατηγικών υποδομών. Μια μαρξιστική προσέγγιση της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης θα έθετε, επομένως, το ζήτημα της ιδιοκτησίας. Η ανοικοδόμηση της Ουκρανίας, για παράδειγμα, μπορεί να οργανωθεί με διαφορετικούς τρόπους: είτε με κυρίαρχο κριτήριο την απόδοση των ιδιωτικών επενδύσεων είτε με ισχυρό δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο, προστασία της εργασίας και διατήρηση συλλογικών αγαθών. Η διεκδίκηση της δεύτερης δυνατότητας θα περιόριζε τον κίνδυνο η καταστροφή να μετατραπεί σε νέα διαδικασία οικονομικής υφαρπαγής.

Διεθνής ασφάλεια και οικονομική δημοκρατία

Το ζήτημα αφορά εντέλει στη διάκριση ανάμεσα στην αποτροπή μιας συγκεκριμένης πολεμικής σύγκρουσης και στην υπέρβαση των δομών που μπορούν να παράγουν νέες συγκρούσεις. Η διπλωματική αποκλιμάκωση, ο έλεγχος των εξοπλισμών και οι διεθνείς εγγυήσεις ασφάλειας αποτελούν μέσα αντιμετώπισης του άμεσου κινδύνου. Η πολιτική οικονομία προσθέτει ένα δεύτερο επίπεδο: την εξέταση του τρόπου με τον οποίο οι κρίσεις συσσώρευσης, οι γεωγραφικές ανισότητες και ο ανταγωνισμός κρατών και κεφαλαίων δημιουργούν διαρκείς πιέσεις αναδιάρθρωσης. Υπό αυτό το πρίσμα, ένα πανευρωπαϊκό κίνημα ειρήνης θα μπορούσε να νοηθεί ως εγχείρημα σύνδεσης της διεθνούς ασφάλειας με την οικονομική δημοκρατία.

Το κεντρικό αίτημα δεν θα ήταν απλώς η αποτροπή ενός πολέμου, αλλά να πάψει η πολεμική κινητοποίηση να αποτελεί διαθέσιμο μηχανισμό διαχείρισης των καπιταλιστικών αντιφάσεων. Αυτό είναι και το βαθύτερο συμπέρασμα μιας παρόμοιας προσέγγισης: η διαρκής ειρήνη δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από το ποιος ελέγχει το κοινωνικό πλεόνασμα, ποιος αποφασίζει για τις επενδύσεις και ποιος καθορίζει τον σκοπό της παραγωγής. Η ειρήνη, με αυτή την έννοια, δεν αποτελεί μόνο διεθνή πολιτική διευθέτηση. Αποτελεί και πρόβλημα κοινωνικού μετασχηματισμού.

Διονύσιος Σκλήρης