Σε επιστολές που δημοσιεύθηκαν σήμερα, ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, Μάικλ Ο’Φλάχερτι, καλεί τους υπουργούς που είναι αρμόδιοι για τη μεταναστευτική πολιτική στην Αυστρία, τη Δανία, τη Γερμανία, την Ελλάδα και την Ολλανδία να διασφαλίσουν ότι οποιαδήποτε σχέδια για τη δημιουργία «κόμβων επιστροφής» (return hubs) θα είναι συμβατά με το διεθνές δίκαιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι πέντε κυβερνήσεις έχουν εκφράσει την πρόθεσή τους να προχωρήσουν σε κοινές πρωτοβουλίες για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Με βάση τα ευρήματα της έκθεσής του τον Σεπτέμβριο του 2025, στην οποία προειδοποιούσε ότι η αποστολή ανθρώπων σε κόμβους επιστροφής θα ενείχε σημαντικούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Επίτροπος προτείνει τέσσερις βασικές «δικλίδες ασφαλείας» (guardrailΣs), οι οποίες στηρίζονται στο διεθνές δίκαιο και τα πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Πρώτον, οποιαδήποτε πρωτοβουλία για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής θα πρέπει να προηγείται από μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση των άμεσων και έμμεσων κινδύνων για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η αξιολόγηση αυτή θα πρέπει να βασίζεται σε αυστηρή πραγματική και νομική ανάλυση και να οδηγεί στην κατάρτιση σχεδίου για την πρόληψη, τον περιορισμό ή την αποκατάσταση αυτών των κινδύνων.
Δεύτερον, εφόσον τα κράτη-μέλη προχωρήσουν στη δημιουργία κόμβων επιστροφής, θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι αυτοί θα υπόκεινται σε επαρκή, ανεξάρτητη και συνεχή παρακολούθηση της κατάστασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με ισχυρούς μηχανισμούς επανεξέτασης και αναστολής λειτουργίας.
Τρίτον, η συνεργασία για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής θα πρέπει να βασίζεται σε νομικά δεσμευτικές συμφωνίες, οι οποίες θα περιλαμβάνουν εφαρμόσιμες ρήτρες προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Τέταρτον, θα πρέπει να διασφαλίζεται ο κοινοβουλευτικός, δημόσιος και δικαστικός έλεγχος, μέσω της δημοσιοποίησης των αξιολογήσεων κινδύνου, των σχεδίων αντιμετώπισης και περιορισμού των κινδύνων, των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης, καθώς και των σχετικών συμφωνιών.
Aναλυτικά η επιστολή:
Αξιότιμε Υπουργέ,
Η εντολή μου είναι να προωθώ την αποτελεσματική τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Σημαντικό μέρος του έργου μου αποτελεί ο διάλογος με τις κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια των κρατών-μελών, καθώς και η παροχή βοήθειας για την αντιμετώπιση πιθανών αδυναμιών στη νομοθεσία και τις πρακτικές τους.
Η ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των επιστροφών αλλοδαπών που διαμένουν παράτυπα σε μια χώρα, με ταυτόχρονη διασφάλιση της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους, αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση για τα κράτη-μέλη, ενώ σημαντικές εξελίξεις έχουν σημειωθεί στον τομέα αυτό.
Στο πλαίσιο αυτό, παρακολουθώ με προσοχή τις αναδυόμενες προτάσεις για τη δημιουργία των λεγόμενων «κόμβων επιστροφής» (return hubs), καθώς και άλλων συμφωνιών ή ρυθμίσεων που προβλέπουν τη μεταφορά αλλοδαπών σε τρίτες χώρες. Τον Ιούνιο, το ελληνικό κοινοβούλιο ενέκρινε νομοθεσία που επιτρέπει τη δημιουργία κόμβων επιστροφής σε χώρες-εταίρους.
Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνησή σας ανέφερε ότι οι ελληνικές αρχές βρίσκονται ήδη σε διαπραγματεύσεις με δύο αφρικανικές χώρες και ότι αναμένεται να ολοκληρωθούν σχετικές συμφωνίες έως το τέλος του 2026, ώστε να τεθούν σε λειτουργία από το 2027. Κατανοώ επίσης ότι, στο πλαίσιο της προσπάθειας δημιουργίας κόμβων επιστροφής, η κυβέρνησή σας συνεργάζεται με την Αυστρία, τη Δανία, τη Γερμανία και την Ολλανδία. Για τον λόγο αυτό, απευθύνομαι ταυτόχρονα και στους ομολόγους σας στις χώρες αυτές.
Στην έκθεσή μου με τίτλο «Εξωτερικοποιημένες πολιτικές ασύλου και μετανάστευσης και το δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», η οποία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, εξέτασα πρόσφατες και προτεινόμενες πολιτικές σχετικά με την εξωτερικοποίηση λειτουργιών που αφορούν το άσυλο και τη μετανάστευση από κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Διαπίστωσα ότι τέτοιες πρακτικές ενέχουν σημαντικούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα, μεταξύ άλλων όσον αφορά την αρχή της μη επαναπροώθησης (non-refoulement), την απαγόρευση της κακομεταχείρισης, τις συλλογικές απελάσεις, την αυθαίρετη κράτηση και ένα ευρύ φάσμα άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ως εκ τούτου, υπενθυμίζω ότι τα κράτη φέρουν την ευθύνη να διασφαλίζουν πως τέτοιες πρωτοβουλίες είναι σύμφωνες με το διεθνές δίκαιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Με αυτή την επιστολή, θα ήθελα να θέσω υπόψη σας ορισμένες ενέργειες που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Προς αυτή την κατεύθυνση, επιτρέψτε μου να προτείνω τέσσερις βασικές «δικλίδες ασφαλείας» (guardrails) που θα πρέπει να ενσωματωθούν στα σχετικά πολιτικά και νομικά πλαίσια.
Πρώτον, συνιστώ κάθε σχετική πρωτοβουλία να προηγείται από μια ολοκληρωμένη εκ των προτέρων αξιολόγηση των πιθανών άμεσων ή έμμεσων κινδύνων για τα ανθρώπινα δικαιώματα που συνδέονται με την προτεινόμενη συνεργασία.
Μια αυστηρή πραγματική και νομική ανάλυση, βασισμένη στα ισχύοντα πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα βοηθούσε στη διασφάλιση της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων των κρατών και στην τήρηση των γενικών αρχών της χρηστής διοίκησης.
Η αξιολόγηση αυτή θα πρέπει να συνοδεύεται από σχέδιο αντιμετώπισης και περιορισμού των κινδύνων, στο οποίο θα περιγράφονται τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την πρόληψη, τον περιορισμό ή την αποκατάσταση των εντοπισμένων παραβιάσεων.
Δεύτερον, σε περίπτωση που η κυβέρνησή σας αποφασίσει να προχωρήσει σε σχετικές μορφές συνεργασίας, συνιστώ τη διασφάλιση επαρκούς, ανεξάρτητης και συνεχούς παρακολούθησης των πραγματικών επιπτώσεών τους στα ανθρώπινα δικαιώματα.
Η θέσπιση ισχυρών μηχανισμών ελέγχου και, εφόσον χρειαστεί, αναστολής της συνεργασίας σε περίπτωση που προκύψουν ενδείξεις παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα αποτελούσε σημαντική συμβολή στη λογοδοσία και στη συμμόρφωση με τις διεθνείς υποχρεώσεις.
Τρίτον, αναγνωρίζοντας ότι οι άτυπες συμφωνίες μπορούν να αυξήσουν τους κινδύνους, συνιστώ κάθε συνεργασία σχετικά με τους κόμβους επιστροφής ή άλλες μορφές εξωτερικοποίησης να βασίζεται σε νομικά δεσμευτικές συμφωνίες, οι οποίες θα περιλαμβάνουν ρητές και εφαρμόσιμες ρήτρες προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και ισχυρούς μηχανισμούς λογοδοσίας.
Τέταρτον, προκειμένου να διευκολυνθεί ο επαρκής κοινοβουλευτικός, δημόσιος και δικαστικός έλεγχος, ενθαρρύνω τη δημοσιοποίηση των σχετικών αξιολογήσεων κινδύνου, των σχεδίων αντιμετώπισης, των αποτελεσμάτων των μηχανισμών παρακολούθησης και των συμφωνιών συνεργασίας.
Παραμένω στη διάθεσή σας για οποιαδήποτε περαιτέρω ανταλλαγή απόψεων που θεωρείτε χρήσιμη.
Η απάντηση Πλεύρη
Με επιστολή του που διαβιβάστηκε μέσω της Μόνιμης Αντιπροσωπείας της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης (υπό τον πρέσβη Νικόλαο Σιγάλα), ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης ευχαριστεί τον Επίτροπο για τις παρατηρήσεις του και διαβεβαιώνει ότι «η Ελλάδα παραμένει προσηλωμένη στην εφαρμογή όλων των μεταναστευτικών πολιτικών σε πλήρη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις της βάσει του διεθνούς και του ευρωπαϊκού δικαίου».
Αναλυτικά:
Αξιότιμε κύριε Επίτροπε,
Σας ευχαριστώ για την επιστολή σας της 8ης Ιουλίου 2026 και για τη διατύπωση των απόψεων και των συστάσεών σας σχετικά με την πιθανή δημιουργία κέντρων επιστροφής (return hubs).
Εκτιμώ τη συνεχή ενασχόλησή σας με ζητήματα που αφορούν τη διαχείριση της μετανάστευσης και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Ελλάδα παραμένει σταθερά προσηλωμένη στη διασφάλιση ότι όλες οι μεταναστευτικές πολιτικές εφαρμόζονται σε πλήρη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις της βάσει του διεθνούς και του ευρωπαϊκού δικαίου.
Καθώς οι συζητήσεις για τη μελλοντική δημιουργία κέντρων επιστροφής προχωρούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ελλάδα θεωρεί ότι κάθε σχετική ρύθμιση θα αναπτυχθεί και θα εφαρμοστεί σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένου του επικείμενου Κανονισμού για τις Επιστροφές (Return Regulation), καθώς και σύμφωνα με τις διεθνείς υποχρεώσεις που δεσμεύουν όλα τα συμμετέχοντα κράτη. Τα εν λόγω νομικά πρότυπα θα καθοδηγήσουν τόσο τη δημιουργία των σχετικών ρυθμίσεων όσο και την πρακτική λειτουργία τους.
Ταυτόχρονα, θεωρούμε ότι τα κέντρα επιστροφής αποτελούν ένα θεμιτό εργαλείο πολιτικής στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης της μετανάστευσης, με στόχο τη διευκόλυνση της επιστροφής προσώπων που δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής, με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αρχής της μη επαναπροώθησης (non-refoulement).
Σας ευχαριστώ και πάλι για τις πολύτιμες παρατηρήσεις σας. Οι υπηρεσίες μου παραμένουν στη διάθεσή σας, εφόσον επιθυμείτε να συνεχίσουμε αυτόν τον εποικοδομητικό διάλογο σχετικά με το παρόν ή οποιοδήποτε συναφές ζήτημα.
Με εκτίμηση,
Θάνος Κ. Πλεύρης