του Δημήτρη Καλτσώνη
Καθηγητή θεωρίας κράτους και δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Πρόσφατο βιβλίο του: “Η τέχνη του πολέμου για την εξουσία”, εκδ. Τόπος.
Η ακραία επιθετικότητα των ΗΠΑ δείχνει ότι βρίσκονται σε μια μάχη με το χρόνο. Κάθε μέρα που περνά η οικονομική τους κυριαρχία υποχωρεί και γι’ αυτό προσπαθούν να κερδίσουν έδαφος, κυριολεκτικά και μεταφορικά, όσο ακόμη διαθέτουν τη στρατιωτική υπεροπλία.
Κλιμακώνουν την επιθετικότητά τους για να ωθήσουν τους αντιπάλους τους σε μια πρόωρη, μη συμφέρουσα για αυτούς, σύγκρουση. Χρησιμοποιούν τη “στρατηγική του τρελού” για να εκφοβίζουν και αποπροσανατολίζουν, να αιφνιδιάζουν, να προκαλούν ψυχολογικό σοκ ώστε να παραλύουν κάθε βούληση αντίστασης.
Όλα αυτά αντικατοπτρίζονται στο κείμενο για τη στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ, το οποίο είναι κατά ένα τρόπο μια ομολογία της πτωτικής τάσης της ισχύος τους. Το χαρακτηρίζει ο προσωποκεντρικός χαρακτήρας, ο κυνισμός, αλλά και η υποκρισία, το ψεύδος, η επιθετικότητα και ένα ύφος, ανάλογο με την προσωπικότητα του προέδρου Τραμπ.
Εδώ δεν υπάρχουν τόσο υπαινικτικά διατυπωμένοι στόχοι, όπως σε προηγούμενα κείμενα, αλλά σχετικά ξεκάθαρες απειλές, παρότι χρησιμοποιούνται διάφορα προπαγανδιστικά προσχήματα, όπως ότι η στρατηγική των ΗΠΑ υπηρετεί τον αμερικανικό λαό. Πραγματικός στόχος είναι “η διατήρηση της ηγεμονικής θέσης στον κόσμο”, η προώθηση των πολυεθνικών τους, η ανάκτηση των αγορών, ο εκτοπισμός των ανταγωνιστών, η αρπαγή πρώτων υλών, ο έλεγχος των εμπορικών δρόμων.
Οι βασικοί άξονες της στρατηγικής των ΗΠΑ
Η στρατηγική τους κινείται στους παρακάτω βασικούς άξονες.
Πρώτος άξονας είναι η προετοιμασία και ολοκλήρωση της οικονομικής και στρατιωτικής περικύκλωσης της Κίνας. Το βάρος έχει μετατοπιστεί στην Ασία και στον Ειρηνικό ήδη από την προεδρία Ομπάμα. Εδώ ιδιαίτερη σημασία έχει η Ταϊβάν και η τριπλή γραμμή άμυνας στον Ειρηνικό.
Δεύτερος άξονας είναι η οικονομική αφαίμαξη των Ευρωπαίων συμμάχων. Ανάγκασαν τις ευρωπαϊκές χώρες να αποσυνδεθούν από την οικονομική τους σχέση με τη Ρωσία, η οποία αντιπροσώπευε μέχρι πρόσφατα το 40% των εισαγωγών της Ευρώπης. Οι ΗΠΑ αντικατέστησαν τη Ρωσία προμηθεύοντας στην ΕΕ ακριβότερες πρώτες ύλες και προϊόντα. Ταυτόχρονα, αφού απέτυχαν να ασκήσουν αποτελεσματική πίεση στη Ρωσία μέσω της Ουκρανίας, επιχείρησαν να κλείσουν την αντιπαράθεση αυτή με κάποιο συμβιβασμό μετατοπίζοντας στην Ευρώπη το βάρος και το κόστος της συνέχισης του πολέμου και της αντιπαράθεσης με τη Ρωσία.
Τρίτος άξονας είναι η τακτοποίηση της “πίσω αυλής” των ΗΠΑ, δηλαδή η επαναφορά της πλήρους επιρροής και κυριαρχίας τους στη Λατινική Αμερική.
Τέταρτος άξονας είναι η προσπάθεια αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν με κύριο στόχο τον έλεγχο της ροής του ιρανικού πετρελαίου προς την Κίνα αλλά και τη ματαίωση των κινεζικών σχεδίων για το “νέο δρόμο του μεταξιού”, τον έλεγχο της κεντρικής Ασίας, της καρδιάς της Ευρασίας, όπως έλεγε ο Μπρζεζίνσκι.
Πέμπτος άξονας είναι η συντήρηση της αμερικανικής επιρροής στην Αφρική με ήσσονες δυνάμεις, αφού η μέγιστη προσπάθεια καταβάλλεται σε άλλες περιοχές. Πρέπει να σημειωθεί ότι σε μια σειρά χώρες έχει υπάρξει το τελευταίο διάστημα αλλαγή κυβερνήσεων και αμφισβήτηση της δυτικής επικυριαρχίας στην περιοχή.
Οι στόχοι στο Ιράν
Ο βασικός στόχος των ΗΠΑ στο Ιράν ήταν η ανατροπή του καθεστώτος προκειμένου να εγκατασταθεί εκεί μια φιλοαμερικανική κυβέρνηση. Αυτό θα παρείχε συντριπτικά πλεονεκτήματα μεταξύ των οποίων ο έλεγχος των πετρελαίου του Ιράν γενικά και ειδικά η ροή του προς την Κίνα, ο περιορισμός της επιρροής της Κίνας στην περιοχή που βρίσκεται στην καρδιά της Ευρασίας. Δευτερεύοντες στόχοι των ΗΠΑ ήταν η καταστροφή του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν και ο περιορισμός του πυραυλικού του οπλοστασίου.
Από τις μέχρι τώρα εξελίξεις είναι φανερό ότι ούτε ο κύριος ούτε οι δευτερεύοντες στόχοι επιτεύχθηκαν. Αντίθετα, οι ΗΠΑ βρίσκονται τώρα σε χειρότερο σημείο από εκείνο πριν την έναρξη του πολέμου. Η κυριαρχία του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ έγινε πιο αποφασιστική, το κύρος των ΗΠΑ επλήγη από την αδυναμία τους να κερδίσουν τον πόλεμο και να επιβάλλουν τη θέλησή τους ενώ οι μεσο-μακροπρόθεσμες οικονομικές συνέπειες είναι αρνητικές. Αυτό το πλήρωσε εξάλλου ο Τραμπ με την αποδοκιμασά του κατά τις πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές.
Αντίθετα, το Ιράν βγήκε ενισχυμένο από άποψη κύρους ενώ παράλληλα κερδισμένη είναι εμφανώς η Κίνα. Παραδοσιακοί σύμμαχοι των ΗΠΑ στην περιοχή διαπίστωσαν ότι οι αμερικανικές βάσεις δεν μπορούν να τους παρέχουν επαρκή προστασία και έχουν αρχίσει να ξανασκέφτονται τη θέση τους.
Είναι φανερό ότι οι ΗΠΑ βρίσκονται σε αδιέξοδο στο Ιράν. Ισχύει αυτό που λέει ο λαός “μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα”. Η συνέχιση του πολέμου θα έχει οικονομικό και πολιτικό κόστος ενώ η επιτυχία της πολεμικής προσπάθειας είναι τουλάχιστον αβέβαιη. Η μη συνέχιση του πολέμου θα συνιστά μια τεράστια πολιτική και ηθική ήττα των ΗΠΑ.
Γιατί έχασαν οι ΗΠΑ;
Η απάντηση βρίσκεται σε εκείνο που ήδη επισημάνθηκε, ότι δηλαδή οι ΗΠΑ βρίσκονται σε πορεία παρακμής. Αυτή ακριβώς η πορεία τις οδήγησε σε μια σειρά λαθεμένες επιλογές που αποδείχθηκαν καθοριστικές για την πολεμική αναμέτρηση με το Ιράν.
Μια βασική αρχή της νικηφόρας διεξαγωγής των συγκρούσεων είναι η βαθιά γνώση τόσο της δικής σου πλευράς όσο και εκείνης του αντιπάλου. Γνώση δεν σημαίνει μόνο ή κυρίως την πληθώρα πληροφοριών που παρέχουν αφειδώς τα σύγχρονα τεχνικά μέσα, όπως είναι οι δορυφόροι, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, τα συστήματα κατασκοπείας κά. Σημαίνει ιδίως τη βαθύτερη κατανόηση των ιδεολογικών, ηθικών, πολιτικών διαδικασιών κάθε κοινωνίας καθώς βέβαια και των οικονομικών και στρατιωτικών πλευρών. Η αλαζονεία της υπερδύναμης μαζί με το άγχος της αναστροφής της πορείας παρακμής της την οδήγησαν σε ελλειπή γνώση ή σε υποτίμηση μιας σειράς κρίσιμων παραμέτρων.
Ο πόλεμος εναντίον του Ιράν απέδειξε για μια ακόμη φορά ότι μια υπερδύναμη μπορεί υπό προϋποθέσεις να ηττηθεί. Η στρατιωτική και τεχνολογική υπεροπλία δεν είναι παντοδύναμες, δεν αρκούν από μόνες τους για να κερδηθεί μια πολεμική σύγκρουση. Η προηγμένη τεχνολογία έχει ευάλωτα σημεία, τα οποία συνήθως ανακαλύπτει η λαϊκή εφευρετικότητα. Η τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει πλήρως τον ανθρώπινο παράγοντα.
Οι ΗΠΑ δεν τόλμησαν μια χερσαία επέμβαση επειδή θα είχε τεράστιο ανθρώπινο και υλικό κόστος. Πίστεψαν ότι τα τεχνολογικά τους μέσα θα αρκούσαν. Αλλά όταν ένας λαός είναι ενωμένος και αποφασισμένος να υπερασπίσει την πατρίδα, την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του, μπορεί να βρει τρόπους να νικήσει. Ο ηθικο-πολιτικός παράγοντας είναι σε τελική ανάλυση η καθοριστική παράμετρος. Ακόμη περισσότερο, αν ένας λαός έχει μια ηγεσία αποφασισμένη να αγωνιστεί και να μην υποκύψει, οι πιθανότητες απόκρουσης της επίθεσης του ισχυρού αυξάνονται. Ας αναλογιστούμε το παράδειγμα του ΕΑΜ στη χώρα μας κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής ή του πολύχρονου, σκληρού, αιματηρού αγώνα του λαού του Βιετνάμ ενάντια στη γαλλική αποικιοκρατία και στην επέμβαση των ΗΠΑ στη συνέχεια.
Οι λαοί έχουν τη δυνατότητα να νικήσουν με τη χρήση φθηνότερων όπλων, χαμηλότερου τεχνολογικού επιπέδου. Ο βληματοκεντρικός πόλεμος (πυραυλικά συστήματα, drones κλπ), τον οποίο είχε επιλέξει από χρόνια το Ιράν, αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός. Πολλοί στρατιωτικοί ειδικοί το είχαν επισημάνει εδώ και καιρό. Παρόμοια λογική ακολουθεί σε ένα βαθμό και η ισχυρή οικονομικά Κίνα. Οι πανάκριβες στρατιωτικές πλατφόρμες, όπως είναι τα αεροπλανοφόρα ή τα υπερσύγχρονα πολεμικά αεροσκάφη, αποδεικνύονται λιγότερο αποτελεσματικά σε σχεση με τον όγκο, τη δύναμη πυρός και το οικονομικό τους κόστος. Είναι δυσκίνητες, έχουν ευάλωτα σημεία και δύνανται να πληγούν ή εξουδετερωθούν με μέσα πολύ χαμηλότερης τεχνικής.
Η βούληση των λαών να αγωνιστούν, η ευλυγισία και γενικότερα η χρήση μεθόδων λαϊκού ασύμμετρου πολέμου, που θυμίζουν τις κλασικές ανταρτικές πρακτικές, αποδείχθηκαν στο Ιράν πολύ αποτελεσματικά. Ο ορθός υπολογισμός του συσχετισμού των δυνάμεων (σε στρατιωτικό αλλά και ηθικοπολιτικό επίπεδο), η σταδιακή ανάληψη της πρωτοβουλίας από το Ιράν έπαιξαν επίσης καθοριστικό ρόλο. Ειδικότερη σημασία φάνηκε πως είχε η αναζήτηση των αδύναμων σημείων του αντιπάλου. Τα αδύναμα σημεία μπορεί να μην είναι αμιγώς στρατιωτικού χαρακτήρα αλλά να αφορούν την οικονομία (πχ. κλείσιμο των στενών του Ορμούζ), την πολιτική ή την ψυχολογική κατάσταση (όπως η αντίθεση του αμερικανικής κοινής γνώμης στον πόλεμο). Σημαντική ήταν η υπονόμευση των συμμαχιών των ΗΠΑ στις χώρες του Κόλπου μέσω ζυγισμένων πληγμάτων στις εκεί αμερικανικές βάσεις1.
Οι κίνδυνοι για το μέλλον
Το δόγμα Τραμπ ηττήθηκε στο Ιράν. Όμως ακόμη και αν έκλεινε με συμφωνία το μέτωπο του Ιράν, οι ΗΠΑ δεν πρόκειται να παραιτηθούν από την παντοκρατορία τους. Θα συνεχίσουν να αντιδρούν με επιθετικούς τρόπους επιλέγοντας ίσως πιο αδύναμα κράτη για να επιβάλλουν τα συμφέροντά τους και να περιορίσουν την κινεζική επιρροή. Αυτό εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους για την ειρήνη και για το μέλλον της ανθρωπότητας. Η παγκόσμια οικονομική κρίση εξάλλου αποτελεί το υπόβαθρο που τροφοδοτεί κάθε λογής ανταγωνισμούς για την αναδιανομή των σφαιρών επιρροής. Η προοδευτική ανθρωπότητα οφείλει να αντιδράσει και να αναχαιτίσει τέτοιες εφιαλτικές εξελίξεις.
Σε επιφυλακή
Οι τελευταίες ενδείξεις δείχνουν ότι οι ΗΠΑ προετοιμάζονται για μεγαλύτερης κλίμακας επίθεση στο Ιράν. Αυτό θα έχει ολέθριες συνέπειες σε ανθρώπινες ζωές αλλά και στο βιοτικό επίπεδο των λαών όλου του πλανήτη αφού θα εκτινάξει την ακρίβεια. Το λόγο έχουν οι λαοί προκειμένου να σταματήσουν τον τυχοδιωκτισμό και τη βαρβαρότητα.