Το παλιό ξωκλήσι που έγινε αυθαίρετο: Μια μάχη για το πράσινο και τους δημόσιους χώρους

της Σύνθιας Μπούσιου

Το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία, σκαρφαλωμένο στο βουνό του Υμηττού, αποτελεί σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της Ηλιούπολης, ήδη από τη δεκαετία του 1950. Ενταγμένο αρμονικά στο φυσικό τοπίο, υπήρξε για δεκαετίες χώρος συνάντησης των κατοίκων της γειτονιάς, λατρείας και αναψυχής, ένα μέρος το οποίο οι παλαιότεροι κάτοικοι συνδέουν με λαϊκές παραδόσεις, όπως τα Κούλουμα της Καθαράς Δευτέρας, σχολικές εκδρομές και προσωπικές αναμνήσεις. Η φυσιογνωμία του ως μικρού ξωκλησιού εντός του δασικού χώρου διατηρήθηκε για χρόνια, έως ότου σταδιακές παρεμβάσεις άρχισαν να αλλοιώνουν τον χαρακτήρα του χρόνο με τον χρόνο. Το TPP μίλησε με τα μέλη της Συνέλευσης «Ανοιχτό Κύκλωμα Ηλιούπολης», της ανοιχτής συλλογικότητας που δραστηριοποιείται σε θέματα δημοσίου χώρου, περιβάλλοντος και αλληλεγγύης, και έχει ενεργή δράση στο θέμα του Προφήτη Ηλία καθόλη τη διάρκεια της υπόθεσης.

Από χώρος δημιουργίας αναμνήσεων σε εκκλησιαστική επιχείρηση

Το 2019, η κατάσταση άλλαξε. Στο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία κρίνεται απαραίτητη η ανακατασκευή της στέγης. Στην υπόθεση εμφανίζεται ο ιερέας Στυλιανός Καρπαθίου, ο οποίος συγκεντρώνει γύρω του μία ομάδα θερμών υποστηρικτών. Αν και υπάρχουν δύο ενοριακές εκκλησίες δεξιά και αριστερά, κατάλληλες για τον σκοπό αυτό, ο ιερέας και οι υποστηρικτές του επιθυμούν να μετατραπεί το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία σε χώρο γαμήλιων τελετών, βαπτίσεων, ομιλιών και ποικίλων άλλων εκδηλώσεων. «Δηλαδή, προσπάθησαν να φτιάξουν μια μπίζνα» αναφέρει μέλος της Συνέλευσης. Παράλληλα, αυτή η νέα πραγματικότητα δημιούργησε νέες ανάγκες μαζικής πρόσβασης και στάθμευσης αυτοκινήτων, με συνέπεια την δημιουργία ενός παράνομου αυτοσχέδιου πάρκινγκ στον δασικό χώρο του Υμηττού, αλλά και την κατάργηση της απαγορευτικής μπάρας διέλευσης αυτοκινήτων που υπήρχε στην είσοδο του υπάρχοντος δρόμου, με ανεξέλεγκτα αποτελέσματα.

«Υπήρχε ένα φανατικό κοινό γύρω από τον παπά, το οποίο προφανώς υπερασπίστηκε με νύχια και με δόντια οτιδήποτε πει εκείνος» εξήγησαν μέλη της συνέλευσης.

«Ο ιερέας και οι υποστηρικτές του, προσλαμβάνοντας εργολάβο, χωρίς κάποια αντίδραση από τον τότε υπηρεσιακό δήμαρχο, ανέβαιναν κάθε βράδυ με φορτηγά και έχτιζαν το εκκλησάκι. Ο Δήμος είχε τοποθετήσει άνθρωπο να φυλάει τον χώρο όλη τη νύχτα, απαγορεύοντας την είσοδο στον οποιονδήποτε πέραν των φορτηγών» εξιστορούν τα μέλη της Συνέλευσης.

Μάλιστα, όπως συμπληρώνουν, «ο ιερέας είχε την υποστήριξη και από τον αρχιμανδρίτη Σεραφείμ, ο οποίος έχει πολλή δύναμη, και με αυτό τον τρόπο “κρατάει” και τις δημοτικές παρατάξεις, και “ανεβοκατεβάζει” δημάρχους. Κατά μία έννοια, φοβούνται οι δημοτικές παρατάξεις το πολιτικό κόστος από τον Σεραφείμ.»

«Αυθαίρετο» και «κατεδαφιστέο» το κτίσμα με εντολή Πολεοδομίας 

Οι κάτοικοι της Ηλιούπολης, βλέποντας το εκκλησάκι της γειτονιάς τους να καταστρέφεται και να μετατρέπεται αυθαιρέτως σε κερδοφόρο χώρο εκδηλώσεων, αποφάσισαν να αναλάβουν δράση.

«Τότε αυτοί που το ανέλαβαν ήταν κάτοικοι της γειτονιάς, ιδιαίτερα μεγαλύτεροι. Αυτοί το πήγαν δικαστικά, κάνανε κινητοποιήσεις. Η αρχή έγινε με την Κίνηση Πολιτών Ηλιούπολης με την κυρία Δημητρίου, την οποία δυστυχώς χάσαμε πριν κάποια χρόνια. Αυτοί το έτρεξαν δικαστικά» περιγράφουν. Κινητοποιήσεις, συγκεντρώσεις, ανοιχτές συνελεύσεις κατοίκων, όλα τα μέσα πίεσης που διέθεταν οι δημότες χρησιμοποιήθηκαν για να πάρουν πίσω το βουνό τους.

Σε μία από τις κινητοποιήσεις των κατοίκων στο εκκλησάκι, ο αρχιμανδρίτης Σεραφείμ εμφανίστηκε στον χώρο για να ελέγξει την κατάσταση.  Εκείνη την ώρα, ο ιερέας Στυλιανός τελούσε λειτουργία, την οποία επαναλάμβανε διαρκώς, προκειμένου να αποτρέψει οποιαδήποτε παρέμβαση από τους συγκεντρωμένους κατοίκους. Η κατάσταση σύντομα οξύνθηκε και προκλήθηκαν επεισόδια, κατά τη διάρκεια των οποίων οι κάτοικοι δέχθηκαν άγρια καταστολή και σωματική βία από την αστυνομία. «Προστάτευαν αυτούς που αυθαίρετα έχτισαν» ανέφερε μέλος της συνέλευσης Ανοιχτό Κύκλωμα Ηλιούπολης.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν έχει ξεκινήσει τώρα, αλλά χρόνια πριν. Το 2022, μετά από πιέσεις των κατοίκων, η Πολεοδομία Αθηνών προχώρησε σε έκθεση αυτοψίας για το κτίσμα, το οποίο και έκρινε αυθαίρετο και κατεδαφιστέο, με υπεύθυνη για την κατεδάφιση την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής. Στον ιερέα, ως φερόμενο νομέα του χώρου και εντολέα των εργασιών αποδόθηκε η ευθύνη για την εκτέλεση των αυθαίρετων παρεμβάσεων και επεβλήθη χρηματική κύρωση ύψους 150.000 ευρώ. Αποδείχθηκε πως δεν υπήρχε άδεια ούτε από το Δασαρχείο, ούτε από την Αρχιεπισκοπή. Η μόνη άδεια που υπήρχε ήταν για επισκευή της στέγης του παραδοσιακού παρεκκλησίου, η οποία παράτυπα είχε υπογραφεί από την κόρη του ιερέα, ως πολιτικός μηχανικός.

Ο ιερέας άσκησε ένσταση κατά της απόφασης, η οποία εξετάστηκε από το αρμόδιο Συμβούλιο Πολεοδομικών Θεμάτων και Αμφισβητήσεων (ΣΥΠΟΘΑ) και απορρίφθηκε, ενώ στη συνέχεια, προσέφυγε στο Διοικητικό Εφετείο καταθέτοντας αίτηση ακύρωσης, επιχειρώντας εκ νέου να ανατρέψει την επιβολή της κύρωσης. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, η προσφυγή του απορρίφθηκε, επιβεβαιώνοντας τη νομιμότητα των διοικητικών πράξεων.

Ως αποτέλεσμα, η απόφαση κατεδάφισης του αυθαιρέτου έχει καταστεί τελεσίδικη ήδη από το 2022, κι έτσι δεν πραγματοποιούνται πλέον εκδηλώσεις πέρα από λειτουργείες. 

Ο Δήμος «απαξιεί τελείως, δεν υπάρχει πολιτική βούληση»

Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής, επί της αρχής αρμόδια για την κατεδάφιση του αυθαιρέτου, παρουσιάζοντας στάση πλήρους απραγίας αιτήθηκε την συνδρομή του Δήμου, με τον τελευταίο να υποχρεούται να προβεί στις αναγκαίες ενέργειες. Έτσι, το Τμήμα Δόμησης της Διεύθυνσης Τεχνικής Υπηρεσίας – Δόμηση του Δήμου Ηλιούπολης, συμμορφούμενο με την ανωτέρω υποχρέωση του (απόφαση 185 του Δημοτικού Συμβουλίου του 2023) και σύμφωνα με το νομικό πλαίσιο (άρθρο 94 παράγραφος 7 του νόμου 4495 του 2007) εκκίνησε τις διαδικασίες, ως όφειλε, για να προσλάβει και να χρηματοδοτήσει εργολάβο για την κατεδάφιση του αυθαιρέτου. 

Τέσσερα χρόνια μετά τη λήψη της απόφασης για κατεδάφιση, τίποτα δεν έχει αλλάξει. Ακόμη και μετά από πολλαπλά αιτήματα και πιέσεις των κατοίκων, ο Δήμος εξακολουθεί να κρατά στάση πλήρους απραγίας και αδιαφορίας, επικαλούμενος την έλλειψη οικονομικών πόρων, την ίδια στιγμή που δαπανά υπέρογκα χρηματικά ποσά για εορτασμούς και εκδηλώσεις. Έτσι, οι κάτοικοι όλων των ηλικιών, άρχισαν να δρουν πιο συλλογικά και οργανωμένα, με στόχο να απαιτήσουν όλα όσα δικαιούνται.

Φτάνουμε στο σήμερα. Το ζήτημα δεν έχει επιλυθεί και ο Δήμος εξακολουθεί να μην προχωρά σε κινήσεις όσον αφορά την κατεδάφιση του αυθαιρέτου, παρά τις πιέσεις. «Κάναμε μια παρέμβαση φέτος την Καθαρά Δευτέρα σχετικά με το ζήτημα έξω από το εκκλησάκι επειδή είθισται να ανεβαίνει όλη η Ηλιούπολη την ημέρα εκείνη πάνω στο βουνό, διότι παραδοσιακά τα Κούλουμα γίνονται εκεί. Μετά, την ίδια βδομάδα, έγινε το ποινικό δικαστήριο, όπου καταδικάστηκε ο ιερέας του αυθαιρέτου σε 4 χρόνια φυλάκιση με αναστολή και η κόρη του σε 2 χρόνια» ανέφεραν τα άτομα της Συνέλευσης. Παράλληλα, η Συνέλευση έχει απευθυνθεί με γραπτό αίτημα τόσο στον Δήμο, όσο και στην Περιφέρεια. Ο Δήμος, ο οποίος βάσει πρωτοκόλλου οφείλει να απαντήσει εντός τριών ημερών, δεν έχει δώσει απάντηση. «Απαξιεί τελείως, δεν υπάρχει πολιτική βούληση» καταγγέλλουν οι κάτοικοι.

«Έχουμε πάει πολλές φορές στο δημοτικό συμβούλιο και έχουμε ρωτήσει, με τον δήμαρχο να μη δίνει καμία απάντηση και μάλιστα την τελευταία φορά, οι άνθρωποι του Δήμου μάς έδιωξαν βρίζοντας μας και λέγοντας πως προσβάλλουμε τον Δήμο. Ο Δήμος επικαλείται πως δεν έχει χρήματα, τη στιγμή που τα Χριστούγεννα έκανε μια πολύ μεγάλη εκδήλωση, κόστους 160.000 ευρώ» διαμαρτύρονται. Θεσμικά, ο Δήμος δεν απαντούσε ποτέ, παρά τα αιτήματα των κατοίκων. «Ο λόγος είναι προφανής: Εκβιάζεται από εκκλησιαστικούς παράγοντες και δε θέλει να χάσει τους ψηφοφόρους που στηρίζουν το αυθαίρετο». Στο δημοτικό συμβούλιο, ο Αντιδήμαρχος Πολιτικής Προστασίας Ηλιούπολης, Χ. Καλαρρύτης, ο οποίος είναι παλιός αιρετός, ήταν ο μόνος που ψήφισε υπέρ του αυθαιρέτου. Αξίζει να σημειωθεί πως ο ίδιος παρευρέθηκε και στην κινητοποίηση στο Δημαρχείο, ενώ όταν κατηγορήθηκε από ορισμένους πολίτες για την υπερψήφιση, απάντησε «και καλά έκανα!». Ο Αντιδήμαρχος δεν ανταποκρίθηκε στα επανειλημμένα αιτήματα του TPP για κάποιο σχόλιο.

Στο πλαίσιο αυτό, πραγματοποιήθηκε συνέλευση των κατοίκων την Κυριακή 28/3. Η συμμετοχή ήταν σημαντική, με παρουσία τόσο πολιτών όσο και φορέων και συλλογικοτήτων της πόλης, οι οποίοι αποφάσισαν πως θα κινητοποιούνταν την Παρασκευή 3/4/2025 στο Δημαρχείο Ηλιούπολης, ζητώντας συνάντηση με τον Δήμαρχο, ώστε να απαιτήσουν την εκτέλεση της δικαστικής απόφασης, η οποία πάρθηκε 4 χρόνια πριν και μέχρις στιγμής έχει απαξιωθεί πλήρως.

Κάτοικοι: «Αυτό που μένει είναι να δοθούν οι απαντήσεις που περιμένουμε»

Το TPP βρέθηκε έξω από το Δημαρχείο Ηλιούπολης στο πλαίσιο παρέμβασης πολιτών με συγκεντρωμένες και συγκεντρωμένους πολίτες, που επιδίωξαν την είσοδο στο κτίριο, ζητώντας συνάντηση με τον Δήμαρχο. Οι δυσκολίες ήταν εμφανείς από την αρχή, καθώς οι εργαζόμενοι του Δημαρχείου δεν επέτρεπαν την είσοδο ούτε σε πολίτες, αλλά ούτε και τη δημοσιογραφική κάλυψη της διαμαρτυρίας.

Στη συνέχεια, και αφού καταφέραμε να εισέλθουμε στο κτίριο, προτάθηκε από την πλευρά του Δήμου να συμμετάσχουν στη συνάντηση μόνο τέσσερις εκπρόσωποι των πολιτών. Οι κάτοικοι, ωστόσο, απέρριψαν αυτή την πρόταση, επιμένοντας ότι η διαδικασία πρέπει να είναι ανοιχτή και να έχουν όλοι τη δυνατότητα να παρευρεθούν.

Η συγκέντρωση των πολιτών αυτή τη φορά είχε έναν διαφορετικό τόνο. Πίσω από την ένταση, διακρινόταν κυρίως η κούραση και το πείσμα ανθρώπων που εδώ και καιρό προσπαθούν να ακουστούν. Όπως έλεγαν μεταξύ τους, έχουν «λιώσει παπούτσια» πηγαίνοντας από υπηρεσία σε υπηρεσία, χωρίς να έχουν λάβει μέχρι σήμερα σαφείς απαντήσεις.

Η συζήτηση κατέληξε τελικά σε μια συμφωνία: Προγραμματισμένη, ανοιχτή συνάντηση με τον Δήμαρχο. Οι πολίτες, ωστόσο, έθεσαν από την αρχή τους όρους τους: Ζήτησαν να είναι παρόντες και παρούσες όλοι και όλες όσοι ενδιαφέρονται και όχι να εκπροσωπηθούν επιλεκτικά, θέλοντας να διασφαλίσουν ότι η φωνή τους θα ακουστεί άμεσα και χωρίς διαμεσολαβήσεις.

Περισσότερο από όλα, αυτό που ζητούν είναι διαφάνεια. Όχι γενικές διαβεβαιώσεις, αλλά συγκεκριμένες απαντήσεις: ένα σαφές χρονοδιάγραμμα, δημόσια δέσμευση και συγκεκριμένες ημερομηνίες για την κατεδάφιση της αυθαίρετης κατασκευής.

Παρά την απογοήτευση, αναγνωρίζουν και όσα έχουν ήδη πετύχει. Το ζήτημα έχει αναδειχθεί, έχει πάρει δημοσιότητα και η αυθαιρεσία έχει αναγνωριστεί. «Αυτό που μένει», λένε, «είναι να δοθούν οι απαντήσεις που περιμένουμε».

Η συνάντηση με τον Δήμαρχο Στάθη Ψυρρόπουλο πραγματοποιήθηκε με εντάσεις, καθώς δεν υπήρξαν σαφείς δεσμεύσεις για τα επόμενα βήματα της δημοτικής αρχής σχετικά με την κατεδάφιση του αυθαιρέτου κτίσματος, ούτε αυτή τη φορά. Οι κάτοικοι απαίτησαν πολιτική δέσμευση και συγκεκριμένα βήματα, με τον Δήμαρχο να καταδικάζει την αυθαιρεσία, αλλά να αποποιείται ξανά τις ευθύνες μεταφέροντάς τες πίσω στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής, παρά το νομικό πλαίσιο που τον ορίζει αρμόδιο.

Ο Δήμος, στην πιο πρόσφατη απάντησή του στις επανειλημμένες πιέσεις των κατοίκων, παρουσίασε έγγραφο ανάθεσης σε εργολάβο από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση, στο οποίο δίνεται υπόσχεση για κατεδάφιση του αυθαιρέτου μέχρι τις 31/12/2026.

Αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι το Τμήμα Δόμησης της Διεύθυνσης Τεχνικών Υπηρεσιών του Δήμου Ηλιούπολης, κατόπιν αιτήματος της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής και ύστερα από περίοδο πλήρους αδράνειάς της, όφειλε να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες.

Ο Δήμος είχε ήδη υποχρεωθεί, βάσει της απόφασης 185 του Δημοτικού Συμβουλίου (2023) και σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο (άρθρο 94, παράγραφος 7 του νόμου 4495/2017), να κινήσει τις διαδικασίες για την ανάθεση και χρηματοδότηση εργολάβου, προκειμένου να υλοποιηθεί η κατεδάφιση του αυθαίρετου κτίσματος.

Οι πολίτες, οι οποίοι «εδώ και έναν χρόνο ζητούν εξηγήσεις, τις οποίες δεν παίρνουν», όπως ανέφεραν κι οι ίδιοι, «δεν έχουν πλέον καμία εμπιστοσύνη» στα όσα λέγονται και σε όσες υποσχέσεις δίνονται. «Βγάζουν ανά διαστήματα χαρτιά για να ξεχαστεί ο θέμα», συμπλήρωσαν. Θα είναι, λοιπόν, η τελευταία απάντηση του Δήμου και η «δέσμευση» αυτή, η τελική νίκη των κατοίκων ή άλλη μια αποποίηση ευθυνών;

Το εκκλησάκι «είναι η κορυφή του παγόβουνου»

Όταν η συζήτηση φτάνει στον Προφήτη Ηλία, δύσκολα μένει μόνο εκεί. Τα άτομα της Ανοιχτής Συνέλευσης εξηγούν πως «εδώ είναι τα τρία ζητήματα», προσπαθώντας να βάλουν μια τάξη σε όσα συμβαίνουν. Συγκεκριμένα, προτάσσουν «την προστασία της πολιτιστικής και περιβαλλοντικής κληρονομιάς, τον ίδιο τον Υμηττό, την αυθαιρεσία και καταπάτηση του βουνού και των ελευθέρων χώρων της πόλης ως σύνολο και, τελικά, τον τρόπο που λαμβάνονται οι αποφάσεις. Και κάπου εκεί έρχεται σχεδόν φυσικά η φράση που επαναλαμβάνεται: «είναι η ”κορυφή του παγόβουνου”».

Δεν είναι ένα μόνο το έργο ή μια συγκεκριμένη παρέμβαση, αλλά μια συνολική κατεύθυνση που φοβούνται ότι διαμορφώνεται: Αυθαίρετοι οικισμοί, επεκτάσεις που σχεδιάζονται ή συζητούνται, πιέσεις που μπορεί να μετατρέψουν σταδιακά τον Υμηττό σε κάτι διαφορετικό από αυτό που γνωρίζουν. «Μπορεί να φαίνεται μικρό το ζήτημα, αλλά δεν είναι», επιμένουν, εξηγώντας ότι το εκκλησάκι λειτουργεί σαν ένα σημείο συγκέντρωσης όλων αυτών των ανησυχιών. «Είναι κάτι που μπορούμε να κερδίσουμε», Παράλληλα, η συζήτηση στρέφεται και προς τον τρόπο λειτουργίας της τοπικής διοίκησης. «Δεν είναι μόνο οι αποφάσεις, αλλά και το πώς αυτές υλοποιούνται ή δεν υλοποιούνται» είπαν.

Η σημασία της υπόθεσης: «Εχουμε υποστεί πολλές ήττες και πρέπει τις νίκες μας να μπορούμε να τις πανηγυρίζουμε»

Μέσα από τις κινητοποιήσεις, έχει ήδη επιτευχθεί μια πρώτη νίκη: το ζήτημα έχει αναδειχθεί, έχει βγει έξω από τα στενά όρια της γειτονιάς, έχει αρχίσει να συζητείται. Και αυτό, για τους ίδιους, δεν είναι μικρό. «Είναι πολύ σημαντικό να κερδίσουμε την υπόθεση, να έχουμε τέτοιες μικρές νίκες. Δεν είναι απλά σε συμβολικό επίπεδο. Σαν κίνημα, σε όλη τη χώρα, έχουμε υποστεί πολλές ήττες και πρέπει τις νίκες μας να τις αναδεικνύουμε και να μπορούμε να τις πανηγυρίζουμε» ανέφεραν μεταξύ άλλων τα μέλη της Συνέλευσης.

«Για εμάς είναι θέμα τιμής και αξιοπρέπειας της πόλης. Για ποιο λόγο; Γιατί εδώ βλέπουμε πώς λειτουργεί το εκλογικό σύστημα, δηλαδή η εκλογική πελατεία, το πώς έχουν πελατεία, το πώς φτιάχνουν μηχανισμούς εκλογικούς, το οποίο είναι ντροπιαστικό για την πόλη και θέλουμε να το αναδείξουμε. Δε γίνεται να συμβαίνει αυτό το έγκλημα μέσα στην πόλη μας και να μη μιλά κανείς. Είναι καταπατητές, είναι μία κατάσταση που βρωμάει από παντού» δηλώνουν. 

Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία παύει να είναι απλώς ένα περιστατικό αυθαιρεσίας και γίνεται κάτι ευρύτερο: ένα τεστ για το τι μπορεί να υπερασπιστεί μια τοπική κοινωνία και μέχρι πού είναι διατεθειμένη να φτάσει γι’ αυτό, ένα σύμβολο σχετικά με την αντίληψη του δημοσίου χώρου και του μέλλοντος του Υμηττού. Μέσα από αυτή τη σύγκρουση, αναδύεται μια βαθύτερη ανησυχία: Το κέρδος και οι λογικές «ανάπτυξης» τείνουν να επεκτείνονται σε κάθε διαθέσιμο κομμάτι γης, ακόμη και σε προστατευόμενες περιοχές. «Μπορεί να φαίνεται μικρό το ζήτημα, αλλά δεν είναι», υπογραμμίζουν, επιμένοντας ότι πίσω από το συγκεκριμένο σημείο διακυβεύεται κάτι ευρύτερο: Το βουνό, το πράσινο και οι δημόσιοι χώροι θα παραμείνουν κοινά, δημόσια αγαθά ή σταδιακά θα υποχωρήσουν στον βωμό του κέρδους των λίγων, μπροστά σε επεκτάσεις, νομιμοποιήσεις αυθαιρέτων και επενδυτικά σχέδια;