Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί σημαντική επιτάχυνση του χρονοδιαγράμματος, δεδομένου ότι ο κυβερνητικός συνασπισμός του Ρέικιαβικ είχε αρχικά δεσμευτεί για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος έως το 2027, μετά το πάγωμα των συνομιλιών από την προηγούμενη κυβέρνηση το 2013.
Η απόφαση για επίσπευση της διαδικασίας έρχεται σε μια περίοδο που η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον Ντόναλντ Τραμπ έχει ήδη επιβάλει δασμούς 15% σε ισλανδικά προϊόντα από τον Αύγουστο του 2025, ενώ οι επαναλαμβανόμενες δηλώσεις Τραμπ περί προσάρτησης της Γροιλανδίας έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία στην ευρύτερη περιοχή.
Οι απειλές αυτές έχουν δημιουργήσει νέα δεδομένα για την ισλανδική εξωτερική πολιτική. Η χώρα, αν και ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ, δεν διαθέτει δικό της στρατό και βασίζεται για την άμυνά της σε συμφωνία με τις ΗΠΑ από το 1951 . Η αξιοπιστία της Ουάσιγκτον ως εγγυητή της ασφάλειας τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση.
«Η συζήτηση για τη διεύρυνση αλλάζει. Αφορά ολοένα και περισσότερο την ασφάλεια, το ανήκειν και τη διατήρηση της ικανότητάς μας να δρούμε σε έναν κόσμο ανταγωνιστικών σφαιρών επιρροής», δήλωσε χαρακτηριστικά η Επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ, Μάρτα Κος, μετά από συνάντησή της με την Ισλανδή υπουργό Εξωτερικών Θόργκερντουρ Κάτριν Γκούναρσντοτιρ.
Η Ισλανδία είχε υποβάλει αίτηση ένταξης στην ΕΕ το 2009, στη δίνη της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης που οδήγησε στην κατάρρευση και των τριών μεγαλύτερων εμπορικών τραπεζών της χώρας . Οι επίσημες διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν το 2010 και μέχρι το πάγωμά τους το 2013 είχαν κλείσει 11 από τα συνολικά 33 κεφάλαια . Το 2015, η ισλανδική κυβέρνηση απέσυρε και τυπικά την υποψηφιότητα.
Σήμερα, η χώρα είναι ήδη βαθιά ενταγμένη στις ευρωπαϊκές δομές: συμμετέχει στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) από το 1994, που της δίνει πρόσβαση στην ενιαία αγορά, και στη Συνθήκη Σένγκεν για την ελεύθερη μετακίνηση.
Το ισλανδικό κοινοβούλιο (Αλθίνγκι) αναμένεται να ανακοινώσει την ημερομηνία διεξαγωγής του δημοψηφίσματος εντός των επόμενων εβδομάδων, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές . Η κίνηση αυτή ακολουθεί μια σειρά επαφών υψηλού επιπέδου μεταξύ Ρέικιαβικ και Βρυξελλών.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, είχε επισκεφθεί την Ισλανδία τον Ιούλιο του 2025 και φιλοξένησε την Ισλανδή πρωθυπουργό Κριστρούν Φροσταντότιρ τον περασμένο μήνα . Συναντήσεις είχαν επίσης η Επίτροπος Κος με την Ισλανδή υπουργό Εξωτερικών, καθώς και ο πρώην πρόεδρος της Ισλανδίας Γκούντνι Γιοχάνεσον με αξιωματούχους του Ευρωκοινοβουλίου.
Το σημαντικότερο εμπόδιο στην ενταξιακή πορεία της Ισλανδίας παραμένει η αλιευτική πολιτική. Η αλιεία αποτελεί ζωτικό τομέα για την ισλανδική οικονομία και η προοπτική υπαγωγής στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ προκαλεί αντιδράσεις.
Κατά την προηγούμενη προσπάθεια ένταξης, είχαν προκληθεί εντάσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο για την ποσότητα σκουμπριού που αλίευαν τα ισλανδικά σκάφη, σε μια διαμάχη που έμεινε γνωστή ως «Πόλεμος του Σκουμπριού», με την ΕΕ να απειλεί με εμπορικές κυρώσεις.
Ωστόσο, το Brexit έχει μεταβάλει τους όρους του παιχνιδιού. Δεδομένου ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι πλέον μέλος της ΕΕ, τα αλιευτικά δικαιώματα ενδέχεται να αποτελέσουν μικρότερο εμπόδιο στις διαπραγματεύσεις.