Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της ILGA Europe η Ελλάδα είναι η χώρα με το μεγαλύτερο ποσοστό ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων που έχουν εκτεθεί σε «θεραπείες μεταστροφής» σε ολόκληρη την Ευρώπη  (με βάση τα δεδομένα της Υπηρεσίας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης/FRA, όπως περιλαμβάνονται στην έρευνα LGBTIQ III του 2023). Το ποσοστό ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στη χώρα που έχει υποστεί τέτοιες «θεραπείες» αγγίζει σχεδόν το 40%.

Τι είναι όμως η «θεραπεία μεταστροφής»;

Οποιαδήποτε παρέμβαση (ψυχοθεραπευτική, ψυχολογική, ιατρική, φαρμακευτική, συμπεριφορική, πνευματική/εκκλησιαστική κ.α.) που αποσκοπεί στην αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή/και της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου ορίζεται ως τέτοια. Υπεύθυνο άτομο αυτής της παρέμβασης μπορεί να είναι επαγγελματίας υγείας (γενικός ιατρός, παιδίατρος, ενδοκρινολόγος κ.α.), επαγγελματίας ψυχικής υγείας (ψυχίατρος, ψυχαναλυτής-τρια κ.α.), πνευματικός ή θρησκευτικός καθοδηγητής (π.χ. ιερέας), εναλλακτικός θεραπευτής-τρια κ.α. Το 2020 οι πρακτικές αυτές ανακηρύχθηκαν ως βασανιστήρια από το Διεθνές Συμβούλιο Αποκατάστασης Θυμάτων Βασανιστηρίων, ενώ δημοσιεύθηκε και η έκθεση της ανεξάρτητης εμπειρογνώμονα του ΟΗΕ που κάνει έκκληση για την παγκόσμια απαγόρευσή τους.
Οι συνέπειές τους περιλαμβάνουν αισθήματα ενοχής και ντροπής, μίσος για τον εαυτό, κοινωνική απόσυρση, αίσθημα απανθρωποποίησης και κοροϊδίας, απώλεια εμπιστοσύνης και έκπτωση λειτουργικότητας στις διαπροσωπικές σχέσεις, κατάθλιψη, αυτοτραυματισμούς, αγχώδεις διαταραχές, προβληματική χρήση ουσιών. Το άτομο μπορεί να παρουσιάσει ακόμη και αυτοκτονικότητα, καθώς τα αποτελέσματα δείχνουν πως υπάρχει σχεδόν 30% πιθανότητα να προβεί σε απόπειρα αυτοκτονίας ένα νεαρό άτομο που έχει υποστεί αντίστοιχη ψευδοθεραπεία.
Τον Ιανουάριο του 2021 και για σχεδόν έναν χρόνο η Orlando LBTQ+, o πρώτος νομικά αναγνωρισμένος επιστημονικός φορέας που ασχολείται εξειδικευμένα με την ψυχική υγεία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, διεξήγαγε την πρώτη εθνική έρευνα για τις θεραπείες μεταστροφής στην Ελλάδα. Ακολούθησε η ανεξάρτητη καμπάνια τίτλο «Η ταυτότητά σου δεν θέλει αλλαγή» με σκοπό να ενημερωθεί το κοινό γι’ αυτές, για τα πλαίσια που διενεργούνται και τις πολλές διαφορετικές μορφές που μπορούν να πάρουν, και βέβαια για να απαιτηθεί η καθολική τους απαγόρευση και ποινικοποίηση.

Τι έδειξαν τα αποτελέσματα της έρευνας:

1. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας καταλάμβαναν την πρώτη θέση μεταξύ όσων διενεργούν θεραπείες μεταστροφής σε ποσοστό 52%
2. Ακολουθούσαν ιερείς/εξομολόγοι/μοναχοί/εκκλησιαστικοί λειτουργοί σε ποσοστό 24%
3. Καταγράφονται επίσης επαγγελματίες υγείας (9%) και
4. Εναλλακτικοί θεραπευτές και άτομα με διάφορες άλλες ιδιότητες (15%)
Οι θεραπείες μεταστροφής που περιγράφηκαν στο ποιοτικό τμήμα της έρευνας περιλάμβαναν από ψυχολογική βία μέχρι σωματική και σεξουαλική βία, με τις πρακτικές «επανόρθωσης» μέσω υπηρεσιών ψυχικής υγείας να είναι οι συχνότερες, ακολουθούσαν πρακτικές τιμωρίας και αποστέρησης ειδικά εντός θρησκευτικών πλαισίων, συμπεριφορικές πρακτικές ευαισθητοποίησης-απευαισθητοποίησης, ενώ καταγράφηκαν επίσης σεξουαλική παρενόχληση αλλά και «επανορθωτικός» βιασμός στο πλαίσιο θρησκευτικής κατήχησης.
Νομοθετικό πλαίσιο
Το 2022, αποφασίζεται η νομοθέτηση της απαγόρευσης των «θεραπειών μεταστροφής», στο πλαίσιο των προσπαθειών της πρώτης φάσης της διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας να ενισχύσει το φιλελεύθερο προφίλ της. Μία απαγόρευση προσχηματική και ανεπαρκής, καθώς στην πραγματικότητα η σχετική τροπολογία ήταν σύντομη, ελλιπέστατη και με προβληματική διατύπωση. Η «απαγόρευση» δεν είναι καθολική, καθώς επιτρέπει και επίσημα τις θεραπείες μεταστροφής εφόσον τα άτομα που τις υπέστησαν είχαν «συναινέσει» σε αυτές, παρουσιάζοντας την επικίνδυνη αντίφαση κάποιο άτομο να έχει ουσιαστικά συναινέσει σε αποδεδειγμένα βλαπτικές και αντιεπιστημονικές πρακτικές που αποτελούν μορφή βασανισμού και έμφυλης βίας.
Η εν λόγω εργαλειακή προσέγγιση του Υπουργείου Υγείας επικρίνεται, καθώς όχι μόνο δε συμβάλλει στην καταστολή, αλλά δυνάμει ενισχύει τις σχετικές πρακτικές αφού τους δίνει ρητό νόμιμο τρόπο εφαρμογής.
Η έρευνα και η κλινική μας εμπειρία πριν και μετά από αυτά τα δεδομένα επιβεβαιώνει τους φόβους για το εν λόγω νομοσχέδιο, καθώς ανήλικα και νεαρά ενήλικα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βρίσκονται σε σταθερό κίνδυνο σοβαρής ψυχικής και σωματικής κακοποίησης στο πλαίσιο θεραπειών μεταστροφής.
ΗΠΑ και Ευρώπη

Η ενίσχυση των ακροδεξιών τάσεων σε ΗΠΑ και Ευρώπη έχει συμβάλει στη συγκρότηση επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων που αποτελούνται από ιδιαίτερα συντηρητικούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Οι ομάδες αυτές αμφισβητούν την επιβεβαιωτική, μη κατευθυντική προσέγγιση στην υποστήριξη τρανς ατόμων και ατόμων που διερευνούν την ταυτότητα φύλου τους. Πρόκειται για μια προσέγγιση που υποστηρίζεται από τους μεγαλύτερους διεθνείς οργανισμούς υγείας και ψυχικής υγείας.

Αντιθέτως, προωθούν ως δήθεν «μετριοπαθείς» τις λεγόμενες «διερευνητικές» προσεγγίσεις. Ωστόσο, στην πράξη, αυτές οι πρακτικές συχνά οδηγούν σε μορφές θεραπείας μεταστροφής μέσω ψυχοθεραπείας, με σοβαρές επιπτώσεις για τα άτομα που τις υφίστανται.

Δυστυχώς, αντίστοιχα παραδείγματα επαγγελματιών συναντώνται και στην Ελλάδα, με την υποστήριξη ορισμένων από τις μεγαλύτερες εταιρείες παιδοψυχιατρικής και ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης στη χώρα. Οι συνέπειες αυτών των πρακτικών είναι ήδη γνωστές και γίνονται εμφανείς τόσο μέσα από την κλινική εμπειρία σε ιδιωτικά θεραπευτικά πλαίσια όσο και από τις καταγγελίες που λαμβάνει ο φορέας μας.

Η Orlando LBTQ+ αναφέρει πως «Σήμερα γνωρίζουμε ότι η παρούσα κυβέρνηση δεν θέλει πλέον να συνδεθεί με την (ακόμα και εργαλειακή) υποστήριξη άλλων ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων, επομένως δεν περιμένουμε να αλλάξει ο ανεφάρμοστος και επικίνδυνος νόμος που η ίδια έφερε.
Ζητάμε όμως την επίμονη και συνεχή προσπάθεια από συναδέλφους/ισσες/α, επαγγελματίες ψυχοκοινωνικής στήριξης αλλά και το ευρύ κοινό να διαχυθούν οι έγκυρες πληροφορίες γύρω από τις θεραπείες μεταστροφής στην Ελλάδα και ειδικά γύρω από τους πιο ύπουλους, φαινομενικά μετριοπαθείς τρόπους που αυτές μπορεί να παρουσιάζονται και να εφαρμόζονται.
Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας για τις εμπειρίες των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην Ελλάδα είναι δυσβάσταχτα αλλά ενδεικτικά.»

Εμπειρίες ατόμων που υπέστησαν «θεραπείες μεταστροφής»

Ενδεικτικά, ως προς τις συνέπειες που είχε αυτή η εμπειρία στη ζωή τους, μας λένε:
«Η ψυχολογία μου χειροτέρεψε πάρα πολύ μετά από τα συμβάντα αυτά. Είχα έντονα συμπτώματα κατάθλιψης και ήθελα να πεθάνω. Ένιωθα τόσο ντροπή και αηδία για τον εαυτό μου. Δεν άντεχα άλλο. Δεν θα ήμουν εδώ για να απαντήσω σε αυτό το ερωτηματολόγιο εάν δεν είχα στήριξη από φίλους.»
«Θεώρησα πράγματα για τον εαυτό μου που δεν ισχύουν και εν τελεί μου έκαναν πολύ κακό. Χρησιμοποίησα το ετεροκανονικό σεξ με αυτοκαταστροφικό τροπο προσπαθώντας να αποδείξω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι ΛΟΑΤΚΙ+.»
«Ένιωσα σύγχυση ως προς τον πραγματικό μου εαυτό, θεώρησα πως πλέον δεν είμαι ομοφυλόφιλος κι ας ήξερα μέσα μου πως δεν ισχύει δεν ήθελα να το δω. Παντρεύτηκα με μια γυναίκα (…) Έγινε ένα κουκούλωμα, το οποίο και «έσκασε» μετά από μια δεκαετία, και ακόμα κάνω θεραπείες (πλέον στα 45) μήπως και καταφέρω να αποδεχτώ τον εαυτό μου στο σύνολό του. Έγινε ζημιά που επηρέασε συνολικά τη ζωή μου, καθώς και τη ζωή αγαπημένων μου ανθρώπων, όπως η σύζυγός μου.»
«Ένιωσα να χάνεται η ασφάλεια και η υποστήριξη που θα έπρεπε να προσφέρει κανονικά η ψυχοθεραπεία. Με έκανε να αμφισβητήσω ακόμα περισσότερο μία σεξουαλική ταυτότητα που ήδη δυσκολευόμουν να αποδεχτώ γεγονός επιδείνωσε σημαντικά την ποιότητα της ζωής μου σχεδόν μέχρι και πρόσφατα (1,5 χρόνο αργότερα).»
«Τεράστια καχυποψία και αποφυγή επαναπροσέγγισης ειδικών ψυχικής υγείας. Μίσος. Θυμός.»
«Ενοχή, αυτοαππόρριψη, θλίψη, αποπροσανατολισμός από την ταυτότητα μου.»
«Κατάθλιψη, παραίτηση, φόβος, τραύμα και απομόνωση για κάποια χρόνια.»
«Ήμουν πολύ μπερδεμένη και πάλευα για να με ακούσει η ψυχοθεραπεύτρια μου, αντί να ακούω εγώ τον εαυτό μου.»
«Κόντεψα να τρελαθώ.»