γράφει ο Τέλης Τύμπας, καθηγητής ιστορίας της τεχνολογίας στο ΕΚΠΑ, διευθυντής αγγλόφωνου μεταπτυχιακού σε Science, Technology, Society

Έχει κομβική σημασία το ότι η επίθεση στον ΟΗΕ, η οποία ξεκίνησε την επομένη της ανάληψης της εξουσίας από τον Τραμπ, κλιμακώθηκε την επομένη της πολεμικού τύπου παρέμβασης σε πετρελαιοφόρο χώρα (τόσο στο εσωτερικό αυτής της χώρας όσο και σε πετρελαιοφόρα πλοία που μεταφέρουν πετρέλαιο από αυτήν στο εξωτερικό της). Η άλλη όψη της πολεμικού τύπου παρέμβασης σε μια χώρα που έχει αφθονία μιας περιβαλλοντοκτόνας πηγής ενέργειας όπως το πετρέλαιο, της οποίας η χρήση μας έφερε μπροστά σε μια υπαρξιακή κρίση, είναι η υπό εξέλιξη απόσυρση των ΗΠΑ από τον ΟΗΕ, έναν θεσμό που συγκροτήθηκε μετά την τεράστια κρίση του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου για να εκπροσωπήσει την παγκόσμια προσπάθεια για μια στοιχειώδη συνεννόηση για ειρήνη, μεταξύ όλων των χωρών του πλανήτη. Τραμπική επίθεση-πόλεμο στον ΟΗΕ, με διακοπή της χρηματοδότησης αλλά και αποχώρηση από θεσμούς του, η οποία έχει στόχο να καταστήσει παθητικό-αδρανές το σύνολο των οργάνων, επιτροπών και εγχειρημάτων του ΟΗΕ που αναφέρονται σε έναν στοιχειώδη συντονισμό της προσπάθειας όλων των χωρών του πλανήτη να προσδιορίσουν και να αντιμετωπίσουν την υπαρξιακή απειλή της περιβαλλοντικής κρίσης.

Συνοδευόμενη από διακοπή χρηματοδότησης και αποχώρηση από θεσμούς του ΟΗΕ (και παρόμοιων διεθνών θεσμών) που στοχεύουν στην καταγραφή και αντιμετώπιση έμφυλων και φυλετικών ανισοτήτων. Ο στόχος δηλαδή είναι και οι θεσμοί του ΟΗΕ (και τύπου ΟΗΕ) που υποστηρίζουν τη στοιχειώδη ευαισθητοποίηση ως προς τις ιδεολογίες που, από τον σεξισμό μέχρι την αποικιοκρατία, ευθύνονται για τα αίτια της περιβαλλοντικής κρίσης, κάτι που εξηγεί γιατί κυβερνήσεις τύπου Τραμπ αποσύρονται τόσο από διεθνείς θεσμούς που αναγνωρίζουν την περιβαλλοντική κρίση όσο και από διεθνείς θεσμούς που αναγνωρίζουν τις έμφυλες και φυλετικές διακρίσεις.

Ο κρίσιμος εχθρός της άγνοιας-αγνόησης της περιβαλλοντικής κρίσης που προωθείται από τις κοινωνικές τάξεις που εκπροσωπούν κυβερνήσεις τύπου Τραμπ δεν είναι εξωτερικός στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, δεν είναι σε κάποιον «Τρίτο Κόσμο», αλλά βρίσκεται στο εσωτερικό του «Πρώτου Κόσμου». Δεν είναι κάποιος σαν τον πρόεδρο κάποιας Βενεζουέλας, ο οποίος, στην καλύτερη περίπτωση, αμφισβήτησε, με περισσότερη ή λιγότερη δημοκρατία, το ιδιοκτησιακό καθεστώς του οικονομικού σύμπαντος του πετρελαίου. Και δεν είναι κάποιος σαν τον πρόεδρο κάποιας Ρωσίας, κληρονόμο μιας σταλινικής παράδοσης που είχε αποσυνδέσει τον ορισμό του σοσιαλισμού από τον οικολογικό μετασχηματισμό της παραγωγής, μιας παράδοσης που βασίστηκε στο πετρέλαιο και το ουράνιο όσο κι η αντίστοιχη στις ΗΠΑ και την Ευρώπη.

Ο κρίσιμος εχθρός-στόχος της ακραία επικίνδυνης εκδοχής του καπιταλισμού που είναι ο τραμπισμός είναι η ελπίδα για αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης με βάση τη γνώση που προέκυψε στην Αμερική με τη δημοσίευση της Σιωπηλής Άνοιξης της Ρέϊτσελ Κάρσον κατά τη δεκαετία του 1960. Ο κρίσιμος εχθρός είναι η προσπάθεια για μια άλλη επιστήμη, η προοπτική μιας επιστήμης για την αντιμετώπιση και όχι την διευρυμένη αναπαραγωγή της περιβαλλοντικής κρίσης. Ο κρίσιμος εχθρός είναι η ελπίδα από μια επανάσταση στην επιστήμη που θα συμβάλει στο να προσπαθήσουμε μήπως και σωθούμε απέναντι στην πεπατημένη μιας επιστήμης της βέβαιης καταστροφής.

Είναι η ελπίδα για μια (και) επιστημολογική επανάσταση υπέρ της επιστήμης της εξοικονόμησης ενέργειας, της μαζικής χρήσης μικρής κλίμακας τεχνικών διατάξεων τοπικής παραγωγής και χρήσης ενέργειας από πηγές όπως ο ήλιος και ο άνεμος, της επανάχρησης και της ανοιχτότητας-κοινότητας των πόρων-αγαθών, της φροντίδας για αποφυγή σπατάλης και όχι του διαρκώς μεγεθυνόμενου κέρδους, της ενέργειας που δεν βασίζεται στα ολοένα και μακρύτερα δίκτυα μεταφοράς από θερμοηλεκτρικά εργοστάσια σε ολοένα και μεγαλύτερες πόλεις. Μια επιστημολογική επανάσταση υπέρ της επιστήμης της ενέργειας που δεν θα βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα, από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το (καθόλου) φυσικό αέριο μέχρι (την απόλυτα επικίνδυνη κλιμάκωση-συσσώρευση που εκπροσωπεί ιστορικά) το ουράνιο και η πυρηνική ενέργεια. Αυτή θα είναι και μια φεμινιστική και αντιαποικιοκρατική επιστήμη, επιστήμη που βασίζεται στη γνώση που προέκυψε από τα κινήματα αμφισβήτησης στον «Πρώτο Κόσμο» των ΗΠΑ και της Ευρώπης τη δεκαετία του 1960, μαζί με, ταυτόχρονα και αδιαίρετα, την επανεκτίμηση της παραδοσιακής γνώσης των ορίων της φύσης σε κοινωνίες αυτού που απαξιώθηκε ως «Τρίτος Κόσμος». Η γνώση που χρειαζόμαστε προέρχεται από την κριτική στην επιστήμη της Ρέϊτσελ Κάρσον, σε συνδυασμό με τη γνώση των περιβαλλοντικά πολύτιμων indigenous knowledges που απαξιώθηκαν από αυτή την επιστήμη.

Είναι η γνώση-επιστήμη που προέκυψε από τα κινήματα αμφισβήτησης στο εσωτερικό των ΗΠΑ και της Δυτικής Ευρώπης, στο εσωτερικό του πιο ανεπτυγμένου καπιταλισμού, την δεκαετία της αμφισβήτησης του 1960. Η γνώση που προέκυψε από τον τρόπο που η Ρέϊτσελ Κάρσον προσέγγισε το στοιχείο του άνθρακα στην Σιωπηλή Άνοιξη, εστιάζοντας στο ότι η φυσική ευελιξία του στην διαμόρφωση χημικών ενώσεων είναι καταστροφική στο πλαίσιο ακατάλληλης τεχνικής αξιοποίησής της. Η Κάρσον εστίασε στο DDT*, η προσέγγισή της, όμως, είναι άμεσα χρήσιμη και για την κατανόηση και της περιβαλλοντικής επικινδυνότητας του πετρελαίου και του κόσμου των υδρογονανθράκων και ορυκτών καυσίμων γενικότερα (είναι η κριτική γνώση, παρεμπιπτόντως, που η Κάρσον πρότεινε, προφητικά, όχι μόνο για τη χημεία-φυσική αλλά και την βιολογία, επισημαίνοντας ότι όπως δεν πρέπει να κάνουμε επικίνδυνες παρεμβάσεις στους φυσικούς-χημικούς δεσμούς έτσι δεν πρέπει να παρεμβαίνουμε επικίνδυνα και στους δεσμούς του γενετικού και άλλου βιολογικού υλικού).

Και ας σημειωθεί ότι το ίδιο κίνημα αμφισβήτησης της δεκαετίας του 1960, αυτό που ανέδειξε το σοφό-αναγκαίο αίτημα για μια άλλη γνώση-επιστήμη της Κάρσον, έδειξε, ταυτόχρονα, ότι η επιστήμη δεν εξελίσσεται υποχρεωτικά γραμμικά αλλά έχει μια ιστορία που επιβεβαιώνει τη δυνατότητα επανάστασης-τομής από ένα επιστημονικό «παράδειγμα» σε ένα άλλο, όπως παρατήρησε την ίδια δεκαετία ο ιστορικός της επιστήμης, επίσης Αμερικανός, Τόμας Κουν, στη Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων. Επιτρέποντάς μας έκτοτε να μπορούμε να ισχυριζόμαστε ότι μια επαναστατική μετάβαση από περιβαλλοντοκτόνα σε φιλοπεριβαλλοντική γνώση-επιστήμη δεν είναι κάτι που αποκλείεται με βάση την ιστορική εμπειρία. Και είναι, επιπρόσθετα, το ίδιο κίνημα αμφισβήτησης από το εσωτερικό του ανεπτυγμένου καπιταλισμού της δεκαετίας του 1960 που συνέδεσε την επιστημολογική τομή προς μια φιλοπεριβαλλοντική γνώση-επιστήμη με τον πειραματισμό για μετάβαση από την τεχνολογία μεγάλης κλίμακας στην «εναλλακτική τεχνολογία», στην τεχνική μικρής κλίμακας του Small is Beautiful του Ερνστ Φρίντριχ Σουμάχερ και του Ενέργεια και Ισοτιμία: Στον Σοσιαλισμό Φτάνεις με Ποδήλατο του Ιβάν Ίλλιτς.

Ο εχθρός των κοινωνικών τάξεων που εκπροσωπεί ο καπιταλιστικός τραμπισμός είναι τελικά η ελπίδα της κριτικής γνώσης-επιστήμης των Αμερικανών Κάρσον και Κουν, των Ευρωπαϊκής καταγωγής Σουμάχερ και Ίλλιτς. Είναι η ελπίδα που δείχνει εκείνη τη γνώση-επιστήμη που χρειαζόμαστε για να έχουμε τύχη απέναντι στον κόσμο του άνθρακα, του «φυσικού» αερίου, του πετρελαίου και του ουρανίου. Του ουρανίου που επιστρέφει ραγδαία με τον καπιταλισμό-τραμπισμό ανεξέλεγκτης ανάπτυξης μιας εκδοχής τεχνητής νοημοσύνης που απαιτεί τα πρωτοφανώς ενεργειοβόρα data centers. Αγνοώντας μια ιστορία πολύτιμης επιστημονικής κριτικής στην πυρηνική ενέργεια. Μια ιστορία που, με αφετηρία και πάλι τη δεκαετία της αμφισβήτησης του 1960, υπηρέτησε πρωταγωνιστικά, μεταξύ άλλων, ο μεγαλύτερος ίσως ιστορικός της διαμόρφωσης της ταξικότητας που προσιδιάζει στον καπιταλισμό, ο Ε. Π. Τόμσον. Βάζοντας, κυριολεκτικά, το κορμί του απέναντι στην αστυνομία και τον στρατό των συμφερόντων προώθησης των πυρηνικών.

Ο πόλεμος του τραμπικού καπιταλισμού δεν είναι μόνο της Αμερικής και της Ευρώπης απέναντι σε κάποιο εξωτερικό τους εχθρό. Είναι και πόλεμος απέναντι στην Αμερική και Ευρώπη που αγαπάμε, αυτή της πρωτοπόρας συμβολής της Κάρσον και του Κουν, του Σουμάχερ και του Ίλλιτς, της Αμερικής και Ευρώπης που χρειαζόμαστε για να μπορούμε να ελπίζουμε σε κάποιο μέλλον.

Υστερόγραφο 1. Εξυπακούεται ότι η αξιολόγηση της νομιμότητας του πολέμου του Τραμπ όχι μόνο δεν μπορεί να μετατεθεί σε κάποιο απροσδιόριστο μέλλον, είναι επειγόντως απαραίτητη τώρα αν θέλουμε να υπάρχει κάποιο μέλλον.

Υστερόγραφο 2. Δεν είναι τυχαίο που η τραμπική εκδοχή καπιταλισμού επιχειρεί μια συντριπτική υποβάθμιση του δημοσίου έναντι του ιδιωτικού στα πανεπιστήμια και τους άλλους θεσμούς έρευνας και εκπαίδευσης, στις ΗΠΑ και την Ευρώπη (βλ, μεταφορά τεράστιων πόρων σε πολεμική έρευνα): στοχεύει στην καταστολή της προοπτικής μιας επανάστασης-τομής από μια περιβαλλοντοκτόνα σε μια φιλοπεριβαλλοντική γνώση-επιστήμη. Όπως δεν είναι τυχαίο που η ίδια εκδοχή καπιταλισμού παραβιάζει ακόμη και το σύνταγμα, από τις ΗΠΑ μέχρι εδώ, για να αλλάξει βίαια την ισορροπία στο πανεπιστήμιο υπέρ του ιδιωτικού. Είναι αυτή η εκδοχή καπιταλισμού που παρανομεί με βάση τον απόλυτο κομματισμό-φαυλότητα στη διαδικασία επιλογής ερευνητικών προτάσεων για χρηματοδότηση, διαγράφει αντί να εμπνεύσει (και να έλξει στην έρευνα-γνώση για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής) και να υποστηρίξει τον φοιτητικό πληθυσμό, συμπεριλαμβανομένων φοιτητριών και φοιτητών που εργάζονται για επιβίωση σε μια οικονομία της «σαιζόν» (εδώ και 17 χρόνια, από το πρώτο μνημόνιο μέχρι σήμερα, σε μια κοινωνία που κατέληξε με την χαμηλότερη αγοραστική δύναμη στην Ευρώπη).

*Ισχυρό τοξικό εντομοκτόνο που χρησιμοποιήθηκε για την καταπολέμηση των κουνουπιών στις ελώδεις περιοχές για να περιοριστεί η ελονοσία