“Χωρίς ψυγείο και πλυντήριο, πώς να πας σχολείο;”

Όταν ζεις σε ένα ασφαλές σπίτι, κάθε εποχή έχει τις ομορφιές της. Όταν ζεις εξόριστος σε έναν καταυλισμό, οι εποχές του χρόνου φέρνουν δοκιμασίες και κινδύνους.

Ο Κώστας Καμπέρης είναι Έλληνας Ρομά και ζει στη Λευκάδα εδώ και 30 χρόνια με την οικογένειά του.

Ο ίδιος, όπως και όλη η κοινότητα των τσιγγάνων στις Παλιές Αλυκές, ζει εδώ και 20 χρόνια χωρίς ρεύμα, ενώ νερό τραβούν με ένα κοινό λάστιχο από μια δημόσια βρύση. Η πίεση του νερού είναι ανεπαρκής.

Είναι αναγκασμένοι να ζουν χωρίς ψυγείο.

Ό,τι ψωνίζουν, πρέπει να καταναλωθεί μέσα σε μια μέρα. Τα τρόφιμα και τα γάλατα των παιδιών, ειδικά το καλοκαίρι, χαλάνε καθημερινά αφού δεν μπορούν να αποθηκευτούν με ασφάλεια.

“Η ζωή μας είναι πολύ δύσκολη” λέει ο Κώστας Καμπέρης. “Το καλοκαίρι δεν έχουμε να πιούμε ούτε λίγο παγωμένο νερό.”

Και η ένταξη στο σχολείο περνάει μέσα από το νερό και το ηλεκτρικό:

“Τα παιδιά μας δεν μπορούν να διαβάσουν μετά τη δύση του ήλιου. Εγώ έχω πάει γυμνάσιο, και οι περισσότεροι εδώ έχουμε πάει σχολείο. Οι κόρες μου πήγαιναν σχολείο αλλά, επειδή δεν έχουμε ρεύμα, αναγκάστηκαν να σταματήσουν. Χωρίς νερό και ρεύμα δεν μπορούμε ούτε να βάλουμε πλυντήριο για να έχουν τα παιδιά μας καθαρά ρούχα όπως οι υπόλοιποι συμμαθητές τους.”

Η οικογένεια του Κώστα Καμπέρη στο σπίτι. 

“Νοικιάστηκε”: η διαρκής άρνηση στέγης

Στον καταυλισμό στις Παλιές Αλυκές ζουν σήμερα 8 οικογένειες με 50 άτομα, κυρίως γέννημα-θρέμμα Λευκαδίτες και Λευκαδίτισσες. Μέχρι το 2006, η κοινότητα ζούσε σε κεντρικό σημείο της πόλης, αλλά ο τότε δήμαρχος τούς ανάγκασε να μετακομίσουν στο σημερινό οικόπεδο. Οι αρχές έστρωσαν πίσσα, περιέφραξαν τον χώρο και τους έδωσαν ξύλα για να φτιάξουν παραπήγματα.

Το οικόπεδο βρίσκεται δίπλα στη χωματερή της πόλης.

“Ένα μέτρο από την παράγκα μου είναι η χωματερή. Είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να συμβεί σε έναν άνθρωπο.Ζούμε δίπλα στα ποντίκια και τη βρώμα. Το καλοκαίρι δεν μπορείς να σταθείς” λέει ο Καμπέρης.

“Μας ανάγκασαν να έρθουμε εδώ. Ποιος άνθρωπος θέλει να ζει έτσι; Έχουμε προσπαθήσει πάρα πολλές φορές να νοικιάσουμε ένα σπίτι με 250-300 ευρώ. Οι ιδιοκτήτες μάς έκλειναν ραντεβού από το τηλέφωνο και μόλις έβλεπαν ότι είμαστε τσιγγάνοι, η δικαιολογία ήταν πάντα, ‘Νοικιάστηκε’. Κάποιοι μάς το είπαν καθαρά: ‘Σε Ρομά, σπίτι δεν δίνω’.”

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με έρευνα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA), 3 στους 5 Ρομά βιώνουν διακρίσεις κατά την αναζήτηση κατοικίας λόγω της καταγωγής τους. Τουλάχιστον 60% των Ρομά αντιμετωπίζουν ευρύτερα διακρίσεις στην καθημερινότητά τους αλλά μόνο το 7% τις καταγγέλλει στην αστυνομία, συχνά εξαιτίας του φόβου να αντιμετωπιστούν ως θύτες παρά ως θύματα.

Ο αντιτσιγγανισμός – ο ρατσισμός σε βάρος των Ρομά – αποτελεί την πιο εκτεταμένη μορφή διάκρισης σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση: το 65% δηλώνει ότι δεν θα ήθελε Ρομά στη γειτονιά, στη δουλειά, στο σχολείο ή σε σχέση αγάπης.

Θεσμικός ρατσισμός και πανευρωπαϊκό σκάνδαλο

Τον Ιανουάριο 2025, οι Ρομά στη Λευκάδα έλαβαν ένα έγγραφο από την κτηματική υπηρεσία. Η απόφαση διέτασσε να εγκαταλείψουν τον καταυλισμό στις Παλιές Αλυκές καθώς στο οικόπεδο, το οποίο ανήκει στο δημόσιο (υπουργείο Οικονομικών), προορίζεται για Μονάδα Προεπεξεργασίας Απορριμμάτων και Κομποστοποίησης (ΜοΠΑΚ) και φωτοβολταϊκό πάρκο, με χρηματοδότηση από την ΕΕ.

Ο Δήμος Λευκάδας, όμως, παρά την υποχρέωσή του από τον Νόμο, δεν είχε προετοιμάσει καμία μετεγκατάσταση ή εναλλακτική στέγαση.

Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία, οι Δήμοι είναι υπεύθυνοι για τη φροντίδα των τοπικών κοινοτήτων και την υλοποίηση πολιτικών που βελτιώνουν τις συνθήκες διαβίωσης και ενισχύουν την κοινωνική ένταξη των κατοίκων, ειδικά των ευάλωτων ομάδων όπως οι Ρομά και οι άστεγοι.

Αξίζει να αποτιμηθεί δε, το κατά πόσο μία χρηματοδότηση έργου με ενωσιακούς πόρους, που προϋποθέτει τη βίαιη αποβολή ευάλωτων ομάδων χωρίς εναλλακτική στέγη, παραβιάζει τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ίδιας της ΕΕ.

“Δεν υπήρξε καμία μέριμνα για το πού θα πάει αυτός ο πληθυσμός ούτε για τον κίνδυνο ζωής που αντιμετωπίζουν. Ανάμεσά τους υπάρχουν υπερήλικες, ανάπηροι, μια έγκυος και ένα μωρό ενός έτους με 80% αναπηρία” λέει ο Γιώργος Τσιάκαλος, δικηγόρος των Ρομά οικογενειών στις Παλιές Αλυκές.

Ο δήμαρχος Λευκάδας, Ξενοφών Βεργίνης, σύμφωνα με δημοσιεύματα, σε συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου, όταν ρωτήθηκε τι θα γίνει με αυτούς τους ανθρώπους, απάντησε ότι, “Μπορούν να πάνε στο Μεσολόγγι ή στη Βόνιτσα”.

Στη συνέχεια, ο Δήμος παρενέβη δικαστικά για να υποστηρίξει την αποβολή των Ρομά.

“Και οι ίδιοι θέλουν να φύγουν, αλλά οργανωμένα. Ζουν σε απάνθρωπες συνθήκες, αλλά τουλάχιστον εκεί έχουν χτίσει ένα σύστημα αλληλοβοήθειας μεταξύ τους και με Λευκαδίτες μη Ρομά που τους στηρίζουν. Αν εκδιωχθούν χωρίς σχέδιο, τίθεται σε κίνδυνο η ζωή τους και αναπαράγεται ο φαύλος κύκλος του ‘όχι στη γειτονιά μου’” τονίζει ο δικηγόρος.

Εν τέλει, κανένα ένδικο μέσο δεν τελεσφόρησε στα ελληνικά δικαστήρια.

“Τα εγχώρια δικαστήρια θεώρησαν ότι οι Ρομά εργάζονται επειδή πουλάνε παλιοσίδερα, και ότι παίρνουν επιδόματα. Πρόκειται για υπεργενίκευση και στερεότυπο, αφού δεν δικαιούνται κανένα επίδομα παραπάνω από οποιονδήποτε πολίτη στην Ελλάδα” εξηγεί ο δικηγόρος. “Με βάση αυτή την εκτίμηση, τα δικαστήρια υποστήριξαν ότι μπορούν να νοικιάσουν μόνοι τους. Αυτό όμως αντίκειται πλήρως στη βιωμένη πραγματικότητα του ρατσισμού που αντιμετωπίζουν.”

Το μεγαλύτερο, ίσως, πανευρωπαϊκό σκάνδαλο γύρω από τους Ρομά, σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης και τον Επίτροπο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, είναι ότι υπάρχουν διαθέσιμες χρηματοδοτήσεις προς κράτη και Δήμους για βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, που όμως μένουν ανεκμετάλλευτες. Οι Δήμοι είτε αδιαφορούν είτε φοβούνται το πολιτικό κόστος.

Αυτό ισχύει και στην περίπτωση του Δήμου Λευκάδας, σύμφωνα με τον Τσιάκαλο: “Υπήρχαν διαθέσιμες πηγές χρηματοδότησης για βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης ή για μετεγκατάσταση. Ο Δήμος θα μπορούσε να κάνει αίτηση και να λάβει χρήματα αλλά δεν το έκανε.”

Η άρνηση αυτή δεν είναι καινούρια: σε προηγούμενη διοίκηση, το δημοτικό συμβούλιο είχε ομόφωνα αποφασίσει να υπάρξει πρόνοια για τους Ρομά, να ηλεκτροδοτήσει τον καταυλισμό και να δημιουργήσει χώρο πλυντηρίων και ατομικής υγιεινής – υποσχέσεις που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ.

Όταν συμφέρει το σύστημα: ευάλωτοι ή ίσοι πολίτες;

Η μη προστασία της ευάλωτης ομάδας από τις ελληνικές αρχές, είχε νομικές συνέπειες που έφτασαν στην Ευρώπη.

Η υπόθεση της Λευκάδας, τον Νοέμβριο 2025, έφτασε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

“Το ΕΔΔΑ έκανε αμέσως δεκτή την αίτηση για προσωρινά μέτρα ως κατεπείγουσα. Αυτό είναι εξαιρετικά σπάνιο. Το Δικαστήριο υποδεικνύει προσωρινά μέτρα σε ένα κράτος-μέλος μόνο όταν θεωρεί ότι ο προσφεύγων αντιμετωπίζει σοβαρό κίνδυνο για ανεπανόρθωτη βλάβη. Η συντριπτική πλειοψηφία των αποφάσεων για προσωρινά μέτρα αφορά αιτούντες άσυλο που, αν απελαθούν στη χώρα τους, θα υποστούν βασανιστήρια και θα απειληθεί η ζωή τους.”

Στο ΕΔΔΑ αντίδικος δεν είναι ο Δήμος αλλά η Ελληνική Δημοκρατία.

Τα προσωρινά μέτρα έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα και η μη συμμόρφωση συνεπάγεται διεθνή έκθεση και λογοδοσία.

Το κρίσιμο ερώτημα του Δικαστηρίου προς την ελληνική κυβέρνηση ήταν αν υπάρχει άμεσα διαθέσιμη εναλλακτική στέγαση και ποιες απτές ενέργειες έχουν γίνει για να εξασφαλιστεί.

“Η θέση της κυβέρνησης ήταν ότι οι Ρομά είναι Έλληνες πολίτες και μπορούν να βρουν μόνοι τους κατοικία” λέει ο Τσιάκαλος. “Αυτή η συλλογιστική, όμως, αυτοαναιρείται. Πώς μπορεί η Ελλάδα να δηλώνει επίσημα στην ΕΕ ότι έχει σοβαρό πρόβλημα ρατσισμού, να επικαλείται την Εθνική Στρατηγική για τους Ρομά και να διεκδικεί τα σχετικά ΕΣΠΑ, αλλά ενώπιον του ΕΔΔΑ να υποστηρίζει ότι οι Ρομά δεν είναι ευάλωτοι;”

“Δεν μπορεί να μετατοπίζεται το βάρος της ευθύνης κατά το δοκούν: όταν συμφέρει το σύστημα, επικαλείται την ευαλωτότητά τους για να αποσπάσει ενωσιακούς πόρους, αλλά όταν χρειάζεται να υλοποιηθεί ένα έργο ή να εργαλειοποιηθεί πολιτικά η ύπαρξή τους, θεωρούνται ίσοι πολίτες. Προσκομίσαμε στο ΕΔΔΑ τους πρόσφατους κρατικούς προϋπολογισμούς, όπου φαίνεται ότι η ομάδα των Ρομά ιεραρχείται επίσημα ως ιδιαίτερα ευάλωτη.”

Το ΕΔΔΑ, τον Ιανουάριο 2026, μπλόκαρε την έξωση μέχρι να βρεθεί ουσιαστική λύση. Σήμερα, ο Δήμος Λευκάδας απαγορεύεται να εκδιώξει τους Ρομά, και η σκυτάλη περνά στην τοπική αυτοδιοίκηση, που υποχρεούται να εξασφαλίσει μετεγκατάσταση και να φροντίσει τους πολίτες της που ζουν υποβαθμισμένα.

Το TPP απηύθυνε ερωτήσεις στον Δήμο Λευκάδας, αλλά μέχρι τη στιγμή της δημοσίευσης δεν υπήρξε απάντηση. Παράλληλα, δεν έχει γνωστοποιήσει καμία πρόθεση για εξεύρεση εναλλακτικής κατοικίας.

Ο Θωμάς Καμπέρης συλλέγει παλιοσίδερα από τη χωματερή δίπλα στο σπίτι του, κερδίζοντας το πολύ 10-15 ευρώ την ημέρα. 

“Ο αγώνας γίνεται για αξιοπρεπές σπίτι και μια ευκαιρία στη ζωή”

Ο Μιχάλης Μαραγκάκης είναι συνταξιούχος καθηγητής Φυσικής. Ζει 22 χιλιόμετρα μακριά από τον καταυλισμό αλλά ταξιδεύει συχνά για επίσκεψη για καφέ και για να προσφέρει βοήθεια.

Σήμερα, συνόδευσε έναν άνδρα Ρομά στον λογιστή για να διευθετήσει εκκρεμότητες.

Αρκετοί από τον καταυλισμό ήταν μαθητές του στο γυμνάσιο.

“Πολλοί ντόπιοι έχουν σχέσεις με τους Ρομά: τους βοηθούν στην ανακύκλωση, συνεργάζονται επαγγελματικά, αλλά οι Ρομά είναι αναγκασμένοι να ζουν απομονωμένοι. Η απομάκρυνση δεν επιτρέπει να χτιστούν σχέσεις. Οι ντόπιοι είναι επιφυλακτικοί. Ο ρατσισμός δεν βγαίνει επιθετικά αλλά εκδηλώνεται, για παράδειγμα, με το να μην τους νοικιάζουν σπίτια” λέει ο καθηγητής.

“Εξαιτίας του αναλφαβητισμού, οι Ρομά παραμένουν αδύναμοι να υπερασπιστούν τον εαυτό τους ενώ είναι πολίτες με ίσα δικαιώματα.”

Η εργασία είναι ένας τομέας που τα τελευταία χρόνια βελτιώνεται καθώς αρκετοί και αρκετές Ρομά δουλεύουν στον τουρισμό.

“Δεν βρίσκουν εργαζομένους για σεζόν και αυτό μας ωφελεί. Η γυναίκα μου εργαζόταν καμαριέρα κι εγώ σερβιτόρος” λέει ο Κώστας Καμπέρης. “Τον χειμώνα, μαζεύω παλιοσίδερα.”

Κάνει παγωνιά και η νεροποντή αγριεύει. Το προστατευτικό νάιλον που λειτουργεί σαν τοίχος στο παράπηγμα, αποκολλάται.

Αγανάκτηση, εξάντληση και στενοχώρια, είναι τα συναισθήματα που κυριαρχούν αυτές τις μέρες στην κοινότητα στις Παλιές Αλυκές. Παρά την απόφαση του ΕΔΔΑ, η αγωνία να μείνουν στον δρόμο είναι υπαρκτή.

“Λένε ότι οι Ρομά δεν θέλουμε να ζούμε σε σπίτια. Μα ποιος άνθρωπος δεν θέλει μια κανονική ζωή; Θέλω να ζω σε ένα καθαρό σπίτι, να έχω ζεστό νερό για μπάνιο και το βράδυ να ανάβω τα φώτα και την τηλεόραση. Θέλω ό,τι θέλει όλος ο κόσμος” λέει ο 40χρονος Καμπέρης, πατέρας τεσσάρων παιδιών.

“Διεκδικούν αξιοπρέπεια και κανονικότητα. Ποτέ δεν είχαν τα μέσα να βρουν στέγαση, ειδικά σε ένα τουριστικό νησί όπου τα σπίτια νοικιάζονται κυρίως σε πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης” λέει ο δικηγόρος.

“Ο αγώνας δεν γίνεται γιατί θέλουν να ζουν από καταυλισμό σε καταυλισμό. Ζουν εκεί γιατί δεν έχουν καμία άλλη επιλογή. Ο αγώνας γίνεται για αξιοπρεπή στέγη και μια ευκαιρία στη ζωή, τουλάχιστον για τους νεότερους. Δεν θέλουν να τους χαριστεί τίποτα. Θέλουν να σταματήσει ο αποκλεισμός και να έχουν πρόσβαση σε εργασία και στέγαση.”

Η μετεγκατάσταση πρέπει να ανοίγει δρόμους ένταξης και συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, όχι να μεταφέρει την περιθωριοποίηση σε άλλο σημείο.

Εμπειρίες από άλλες ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι μόνο όταν εφαρμόζονται μακροπρόθεσμα και ολιστικά προγράμματα συμπερίληψης των Ρομά στη γειτονιά, το σχολείο και την εργασία – με την ενεργή συμμετοχή των Ρομά – τα στερεότυπα αλλάζουν αργά αλλά σταθερά.

Οι φωτογραφίες είναι του Κώστα Καμπέρη.