Το έργο του «το Ρήμα Αμερική», Verbo Αmerica, φιλοξενεί την αλήθεια ολόκληρης της Ηπείρου, με την Ηπειρωτική Συνείδηση. Αναφορές στην προκολομβιανή τέχνη, εμφανής η βία, μια βία από την οποία μοιάζει να μη μπορεί να ξεφύγει κανείς. Πολλές φορές συνόδευε τα έργα του με γράμματα, φράσεις. Εδώ, στο κάτω μέρος, χώρεσε μια φράση του Νικάνορος Πάρα: «Πολλά είναι τα προβλήματα, και μόνο μία λύση: οικονομία επιβίωσης των Μαπούτσε, Νικάνορ Πάρα». Ο χιλιάνος ποιητής Νικάνωρ κι ο χιλιάνος εικαστικός Ρομπέρτο, σύμφωνοι στην επιστροφή στην αλήθεια του τόπου τους, την αλήθεια των Μαπούτσε, την αλήθεια που δεν περιλαμβάνει τις ΗΠΑ και τον λευκό αποικιοκράτη.

Το χώμα, το χώμα της Λατινικής Αμερικής, είναι για το Μάττα πολιτικό υποκείμενο. Φτιάχνει μια λέξη τότε, τη λέξη sobject, από τα subject και object, για να μιλήσει για τα πολιτικά του αυτά έργα.

Η πρώτη αναφορά στη γη, στο χώμα, είναι προγενέστερη – γίνεται όταν δολοφονούν τον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, και του γράφει, ως αποχαιρετισμό, το θεατρικό «Η Γη είναι Ένας Άνθρωπος». Όμως το χώμα που θα φιλοξενήσει τον αγαπημένο του φίλο, που θα γίνει ο αγαπημένος του φίλος, οι φράσεις που θα γραφτούν σε αυτό τον αποχαιρετισμό, θα χαρακτηρίσουν όλο το μεταγενέστερο έργο του Μάττα και θα γίνουν εικαστικά μανιφέστα. Ήδη, άλλωστε, φτιάχνει γλυπτά και κεραμικά, με χώμα, τα Τοτέμ του, χωρίς ακόμη να έχει συνειδητοποιήσει τι σημαίνει γι’ αυτόν. Ο Λόρκα γίνεται η αφορμή ώστε ο Ρομπέρτο Μάττα να δοξάσει το χώμα της Λατινικής Αμερικής, το χώμα που είναι η ήπειρος των εθνών και του λαού.

Από τη δεκαετία του ’60 οι Γαίες, οι Χώρες (Terres), μεγάλο κομμάτι του έργου του, αποτελούν την έκφραση όχι μόνο της επαναστατικής, κομμουνιστικής του συνείδησης, αλλά και την πολιτική του δήλωση για την Λατινική Αμερική. Κι εκεί έρχεται το χώμα. Χώμα από την Κούβα, από τη Χιλή, χώμα από τα χωράφια που κάποτε ήταν φυτείες της σκλαβιάς, χώμα που είναι η ταυτότητα του και της ηπείρου του, που είναι ο Λόγος της αντίστασης, που είναι τζάμπα, που σε βρομίζει και σε θρέφει μαζί. «Γιατί το χώμα είναι τόσο ουσιώδες στην ύπαρξή μας, στην ανάπτυξή μας;» θα αναρωτηθεί και με λέξεις και μες από το έργο του, ξανά και ξανά, καταλήγοντας στην ίδια πάντα απάντηση.

Συνειδητά, το χώμα της Κούβας γίνεται καμβάς του, αρχές της δεκαετίας του ’60, που ζει στο νησί, ως μέσο διαμαρτυρίας για τoν Αποκλεισμό, El Bloqueo, που έχουμε μάθει να λέμε “αμερικάνικο εμπάργκο”. Δεν υπάρχει δυνατότητα να φτάσουν εικαστικές προμήθειες στο νησί. Όμως υπάρχει χώμα, και πέτρες, και χορτάρια, και κοπριά. Το ανυπότακτο χώμα κάτω από τα πόδια των ξυπόλυτων επαναστατών, το χώμα ως ο Λόγος του Αγώνα.

Το χώμα με το οποίο χτίζει το έργο του «Η Κούβα είναι η Πρωτεύουσα»,  -του αλλάζει το όνομα όταν το εκθέτει στην Ευρώπη: Cuba Frutto Bomba – frutto bomba λένε οι κουβανοί την παπάγια, γιατί παπάγια ονομάζουν στην αργκό το γυναικείο αιδοίο.. Το χώμα είναι επανάσταση, αποαποικιοποίηση και καύλα, το λέει με τον τρόπο του, αυτός που υπηρέτησε την επανάσταση με το έργο του όπως κανένας άλλος σουρρεαλιστής.

Mε χώμα ζωγραφίζει χρόνια ολόκληρα, με χώμα φτιάχνει και τα έργα που αφιερώνει, δεκαετία του ’70, στο Χριστό, που αναγεννάται με τη Θεολογία της Απελευθέρωσης στην Λατινική Αμερική. Τους δίνει τον τίτλο Μπέλλα Τσάο, γιατί «το Μπέλλα Τσάο ήθελε να το συνδέσει με την ιστορία του Ανθρώπου».

«Το σπίτι μου είναι στο χρόνο κι όχι στο χώρο»

Ρομπέρτο Μάττα

Για το χιλιάνο Μάττα, τον Roberto Antonio Sebástian Matta-Echaurren, γεννημένο στις 11/11/11, τι ημερομηνία!, στο Σαντιάγο, με βάσκικη καταγωγή, η τέχνη ήταν μέσο πολιτικής δράσης. Από την εποχή που ο άλλος αγαπημένος του φίλος, ο Αντρέ Μπρετόν, θα τον σπρώξει στην εικαστική έκφραση, δεν θα εγκαταλείψει ποτέ τον αγώνα. Ίσως, πέρα από το έργο του, η πιο περίτρανη απόδειξη να είναι εκείνη η ομιλία του στην Κούβα, στις 11 Γενάρη του 1968, ακριβώς πριν 58 χρόνια, με τίτλο La Guerrilla Interior, Ο Εσωτερικός Αντάρτης.

Η ομιλία δόθηκε στο πλαίσιο του Συνεδρίου Πολιτισμού της Αβάνας, με θέμα «Αποικιοκρατία και Νεοαποικιοκρατία στην Πολιτιστική Ανάπτυξη των Λαών». Η Κούβα γιόρταζε το Έτος Του Ηρωικού Αντάρτη, και όλοι οι αντάρτες της Τέχνης, πάνω από 400 εκπρόσωποι 70 κρατών ή αγωνιζόμενων τόπων, βρέθηκαν εκεί. Δεν ήταν εύκολο, θέλω να πω, να κλέψεις την παράσταση. Κι όμως. Ο Ρομπέρτο κι ο Εσωτερικός Αντάρτης του ξεχώρισαν ολόλαμπροι. Πως να συναντηθούν η συνείδηση, η ελευθερία, η φαντασία και η ευθύνη; Ποιος είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη στον μετασχηματισμό της κοινωνίας; Γιατί ο σουρρεαλισμός ήταν επαναστατική οδός; Πως επιτυγχάνει ο καλλιτέχνης την δική του συνειδητοποίηση;

Από το Μάη εκείνης της χρονιάς, του 1968, στο Παρίσι, ως και δύο χρόνια μετά, με την νίκη του Αλλιέντε στην Χιλή που τον γέννησε, ο Εσωτερικός Αντάρτης θα καθορίσει τον τρόπο που μια ολόκληρη γενιά θα δει την Τέχνη της: ο Μάττα έγραψε το Μανιφέστο του Αγώνα μέσω της Τέχνης, που προβλέπει και την μετεξέλιξη, ανάπτυξη, συνειδητοποίηση και του ίδιου του αγωνιστή καλλιτέχνη. Ειδικά στη Λατινική Αμερική, εκεί που το χώμα ποτιζόταν ξανά και ξανά με αίμα, ο λόγος του γέννησε κι ανέθρεψε γενιές δημιουργών.

Για την ιστορία, τη δική του χωμάτινη και δοξασμένη ιστορία, ο Μάττα στήριξε με κάθε τρόπο που είχε στη διάθεσή του τον Αλλιέντε. Το πραξικόπημα του Πινοτσέτ, κι ύστερα η δολοφονία του Πάμπλο Νερούδα – με την εμπλοκή της CIA-, κι ύστερα οι αμερικανοκίνητες δικτατορίες στη Λατινική Αμερική, τον οδήγησαν να στρέψει τον εσωτερικό του αντάρτη και το έργο του κατά της εξουσίας στην ήπειρο που «οι καλλιτέχνες των πολλών διαφορετικών εθνών έχουν γκρεμίσει τα σύνορα πολύ νωρίτερα από τους πολιτικούς και τους στρατούς».

«Είδα ότι η Επανάσταση χτίζεται, κατασκευάζεται. Για να την χτίσεις, πρέπει να είσαι συνεχώς σε εγρήγορση, μάλλον ποιητής… Και το ουσιαστικότερο όλων είναι ο εντός σου ποιητής να μην απο-επαναστικοποιηθεί» Ρομπέρτο Μάττα, 1968